Ngộ độc botulinum (botulism) là một hội chứng thần kinh hiếm gặp nhưng có tỷ lệ tử vong cao, gây ra bởi độc tố thần kinh cực mạnh do vi khuẩn Clostridium botulinum sinh ra. Bệnh đặc trưng bởi tình trạng liệt mềm đối xứng tiến triển, có thể dẫn đến suy hô hấp và tử vong nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời. Mặc dù hiếm gặp, bệnh có thể gây tử vong nhanh chóng do suy hô hấp, đặc biệt trong các vụ ngộ độc thực phẩm tập thể. Việc nhận biết sớm và xử trí kịp thời đóng vai trò quyết định tiên lượng. 

Tác nhân và cơ chế bệnh sinh

Clostridium botulinum là vi khuẩn Gram dương, kỵ khí, có khả năng sinh bào tử và tồn tại lâu dài trong môi trường. Khi gặp điều kiện thuận lợi (môi trường yếm khí như thực phẩm đóng hộp), vi khuẩn phát triển và sinh độc tố botulinum. Độc tố này tác động lên synap thần kinh ngoại vi bằng cách ức chế giải phóng acetylcholine tại bản vận động, làm gián đoạn dẫn truyền thần kinh và gây liệt cơ. Đây là cơ chế chính dẫn đến các biểu hiện lâm sàng đặc trưng của bệnh. 

Phân loại

 Ngộ độc botulinum được chia thành các thể chính: 

- Ngộ độc thực phẩm 

- Ngộ độc do vết thương 

- Ngộ độc ở trẻ sơ sinh 

- Ngộ độc do hít phải (hiếm gặp) 

Trong đó, ngộ độc thực phẩm là dạng phổ biến nhất. 

Biểu hiện lâm sàng 

- Thời gian khởi phát: Triệu chứng thường xuất hiện sau 18–36 giờ kể từ khi ăn thực phẩm nhiễm độc, nhưng có thể dao động từ vài giờ đến nhiều ngày. 

- Triệu chứng thần kinh: Biểu hiện điển hình là liệt mềm đối xứng, tiến triển từ trên xuống dưới: Sụp mi, nhìn đôi, nhìn mờ, khó nói, khó nuốt, khô miệng, yếu cơ lan dần xuống tay, chân và cơ hô hấp.

- Đặc điểm đáng chú ý là bệnh nhân thường tỉnh táo và không rối loạn cảm giác 

- Triệu chứng tiêu hóa: Ở giai đoạn sớm có thể xuất hiện: Buồn nôn, nôn Đau bụng, tiêu chảy hoặc táo bón.

- Biến chứng nghiêm trọng nhất là suy hô hấp do liệt cơ hô hấp, chiếm tỷ lệ cao và là nguyên nhân chính gây tử vong 

Chẩn đoán

Chẩn đoán chủ yếu dựa vào: 

- Lâm sàng điển hình (liệt đối xứng, không sốt, không rối loạn cảm giác)

- Tiền sử ăn thực phẩm nghi ngờ 

- Xét nghiệm phát hiện độc tố trong máu, phân hoặc thực phẩm 

- Cần chẩn đoán phân biệt với các bệnh như hội chứng Guillain–Barré, nhược cơ và đột quỵ. 

Điều trị

- Điều trị đặc hiệu Sử dụng huyết thanh kháng độc tố botulinum (BAT) càng sớm càng tốt giúp trung hòa độc tố chưa gắn vào synap thần kinh. 

- Điều trị hỗ trợ Hỗ trợ hô hấp (thở máy khi cần) Chăm sóc dinh dưỡng và phục hồi chức năng 

- Theo dõi tại đơn vị hồi sức tích cực 

- Điều trị chủ yếu mang tính hỗ trợ do tổn thương thần kinh cần thời gian hồi phục 

Phòng ngừa 

Các biện pháp phòng ngừa bao gồm: 

- Đảm bảo an toàn thực phẩm (ăn chín, uống chín) 

- Tránh sử dụng thực phẩm đóng hộp bị phồng, hỏng 

- Bảo quản thực phẩm đúng cách 

- Tuân thủ nguyên tắc vệ sinh thực phẩm của WHO.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Tô M., Tô A. T. (2023). Báo cáo các chùm ca ngộ độc thực phẩm do độc tố botulinum. Tạp chí Y học Việt Nam.

2. Trung tâm Kiểm soát bệnh tật Quảng Nam. Ngộ độc Botulinum.

3. Bộ Y tế Việt Nam. Ngộ độc botulism nguy hiểm ở trẻ em. 

4. HCDC. Những điều cần biết về ngộ độc botulinum. 

5. WHO/Infographic. Ngộ độc Botulinum và phòng tránh.