Trong Y học cổ truyền (YHCT), chẩn đoán bệnh giữ vai trò đặc biệt quan trọng, là cơ sở để xác định nguyên nhân bệnh, phân biệt chứng trạng và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp. YHCT chủ yếu dựa vào tứ chẩn gồm: Vọng – Văn – Vấn – Thiết. Đây là hệ thống chẩn đoán mang tính toàn diện, gắn liền với học thuyết Âm – Dương, Ngũ hành và kinh lạc.

Vọng chẩn (Quan sát)

Vọng chẩn là phương pháp quan sát toàn diện người bệnh, bao gồm:

• Thần sắc, dáng đi, tư thế
• Sắc mặt, hình thể
• Tình trạng lưỡi (màu sắc, hình dạng, rêu lưỡi)

Thông qua vọng chẩn, thầy thuốc có thể nhận định sơ bộ tình trạng hư – thực, hàn – nhiệt, mức độ nặng nhẹ và diễn tiến của bệnh. Trong đó, quan sát lưỡi được coi là nội dung quan trọng, phản ánh tình trạng tạng phủ và khí huyết.

Văn chẩn (Nghe – ngửi)

Văn chẩn bao gồm:

• Nghe tiếng nói, hơi thở, tiếng ho
• Ngửi mùi cơ thể, mùi hơi thở, mùi chất thải

Sự thay đổi về âm thanh và mùi có thể gợi ý rối loạn chức năng của các tạng phủ. Ví dụ, tiếng nói yếu thường liên quan đến khí hư; mùi hôi nặng có thể gợi ý tình trạng nhiệt hoặc thấp nhiệt.

Vấn chẩn (Hỏi bệnh)

Vấn chẩn là bước khai thác thông tin trực tiếp từ người bệnh, bao gồm:

• Triệu chứng cơ năng (đau, mệt mỏi, khó chịu)
• Tiền sử bệnh tật
• Ăn uống, giấc ngủ, đại tiểu tiện
• Ở nữ: kinh nguyệt, sinh sản

Thông qua vấn chẩn, thầy thuốc hiểu rõ hơn diễn tiến bệnh, mối liên quan giữa triệu chứng và sinh hoạt hằng ngày, từ đó hỗ trợ cho việc biện chứng luận trị.

Thiết chẩn (Sờ, bắt mạch)

Thiết chẩn chủ yếu là bắt mạch, ngoài ra còn sờ nắn vùng đau, da, nhiệt độ cơ thể.
Bắt mạch trong YHCT giúp đánh giá:

• Tình trạng khí huyết
• Hoạt động của tạng phủ
• Tính chất bệnh lý (hư – thực, hàn – nhiệt)

Mạch tượng là nội dung khó, đòi hỏi người thầy thuốc phải được đào tạo bài bản và tích lũy nhiều kinh nghiệm lâm sàng.

Ý nghĩa của tứ chẩn trong thực hành lâm sàng

Bốn phương pháp Vọng – Văn – Vấn – Thiết không tách rời mà bổ sung cho nhau, giúp thầy thuốc có cái nhìn toàn diện về người bệnh. Việc phối hợp linh hoạt tứ chẩn góp phần nâng cao độ chính xác trong chẩn đoán và hiệu quả điều trị.

Trong bối cảnh hiện nay, việc kết hợp tứ chẩn của YHCT với các phương tiện cận lâm sàng của Y học hiện đại đang được chú trọng, nhằm phát huy thế mạnh của cả hai nền y học.

Tứ chẩn là nền tảng của chẩn đoán trong Y học cổ truyền, phản ánh tư duy y học toàn diện, coi trọng mối liên hệ giữa con người và tự nhiên. Việc ứng dụng thành thạo Vọng – Văn – Vấn – Thiết có ý nghĩa quan trọng trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng.