GLP-1 không chỉ tác động đến cân nặng mà còn ảnh hưởng đến não bộ

Trong vài năm gần đây, các thuốc chủ vận thụ thể GLP-1 (GLP-1 receptor agonists) như semaglutide và tirzepatide đã mở ra một kỷ nguyên mới trong điều trị béo phì và đái tháo đường típ 2. Nhờ khả năng giảm cân rõ rệt và cải thiện kiểm soát đường huyết, nhóm thuốc này ngày càng được sử dụng rộng rãi trên toàn thế giới.

Bên cạnh những lợi ích đã được chứng minh trên chuyển hóa, các nhà khoa học cũng quan tâm đến một câu hỏi quan trọng: liệu GLP-1 có ảnh hưởng đến cảm xúc, tâm trạng và hành vi của người bệnh hay không?

Vì sao thuốc GLP-1 có thể tác động đến tâm trạng?

GLP-1 là một hormone được tiết ra từ tế bào L của ruột sau bữa ăn. Ngoài tác dụng kích thích tiết insulin, ức chế glucagon và làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày, hormone này còn tác động lên nhiều vùng não có vai trò điều hòa cảm giác đói, cảm giác no và hệ thống khen thưởng (reward system).

Các nghiên cứu thần kinh học cho thấy thụ thể GLP-1 hiện diện tại vùng dưới đồi, thân não và nhiều cấu trúc thuộc hệ viền. Đây là những khu vực tham gia kiểm soát cảm xúc, động lực và hành vi tìm kiếm phần thưởng. Khi hoạt hóa các thụ thể này, thuốc không chỉ làm giảm cảm giác thèm ăn mà còn có thể thay đổi cách não phản ứng với thức ăn và những kích thích mang tính "phần thưởng" khác.

Chính cơ chế này đã làm dấy lên giả thuyết rằng GLP-1 có thể ảnh hưởng đến cảm xúc, mức độ hứng thú và một số hành vi liên quan đến nghiện.

Những lợi ích tiềm năng đối với sức khỏe tâm thần

Ngày càng nhiều nghiên cứu ghi nhận rằng người sử dụng GLP-1 receptor agonists có xu hướng giảm ăn theo cảm xúc, giảm cảm giác thèm thực phẩm giàu đường và chất béo, đồng thời cải thiện khả năng kiểm soát hành vi ăn uống.

Một số nghiên cứu quan sát còn cho thấy người bệnh giảm nhu cầu sử dụng rượu bia và một số chất gây nghiện sau khi điều trị bằng GLP-1. Các nhà nghiên cứu cho rằng việc điều hòa hệ thống dopamine có thể góp phần làm giảm cảm giác "thưởng" khi sử dụng các chất này.

Ngoài ra, giảm cân thành công thường giúp cải thiện chất lượng cuộc sống, khả năng vận động, hình ảnh cơ thể và sự tự tin. Những thay đổi tích cực này có thể góp phần làm giảm các triệu chứng lo âu và trầm cảm ở nhiều người bệnh.

Có phải thuốc GLP-1 gây trầm cảm?

Đây là vấn đề được quan tâm đặc biệt trong thời gian gần đây.

Một số báo cáo sau lưu hành ghi nhận có người bệnh xuất hiện thay đổi tâm trạng, giảm hứng thú hoặc cảm giác "cảm xúc trở nên phẳng hơn" sau khi bắt đầu điều trị. Tuy nhiên, các báo cáo này chưa chứng minh được rằng thuốc là nguyên nhân trực tiếp của những biểu hiện trên.

Ngược lại, phần lớn các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng không ghi nhận nguy cơ gia tăng trầm cảm ở người sử dụng GLP-1 receptor agonists. Một số nghiên cứu thậm chí còn cho thấy chất lượng cuộc sống và sức khỏe tinh thần được cải thiện khi người bệnh giảm cân thành công.

Sự khác biệt giữa các kết quả nghiên cứu có thể xuất phát từ nhiều yếu tố như bệnh lý nền, tiền sử rối loạn tâm thần, các thuốc sử dụng đồng thời hoặc những thay đổi trong lối sống sau khi giảm cân.

GLP-1 và hiện tượng giảm hứng thú

Một số người sử dụng thuốc mô tả rằng họ không chỉ giảm hứng thú với thức ăn mà còn cảm thấy ít quan tâm hơn đến một số hoạt động từng mang lại niềm vui.

Hiện tượng này đôi khi được gọi là "emotional blunting" hay giảm đáp ứng cảm xúc. Tuy nhiên, bằng chứng hiện nay còn rất hạn chế và chưa đủ để kết luận đây là tác dụng không mong muốn phổ biến của nhóm thuốc GLP-1.

Các chuyên gia cho rằng cần có thêm các nghiên cứu theo dõi dài hạn để xác định liệu đây có phải là tác động trực tiếp của thuốc hay chỉ là hiện tượng xảy ra ở một nhóm nhỏ người bệnh.

Người bệnh cần lưu ý điều gì?

Đối với đa số người bệnh, lợi ích của GLP-1 receptor agonists trong điều trị béo phì và đái tháo đường vẫn vượt trội so với các nguy cơ đã được ghi nhận.

Tuy nhiên, trong quá trình điều trị, người bệnh nên chủ động theo dõi các thay đổi về cảm xúc và tâm trạng, đặc biệt trong những tuần đầu hoặc sau khi tăng liều thuốc. Nếu xuất hiện các biểu hiện như buồn bã kéo dài, mất hứng thú với cuộc sống, lo âu gia tăng hoặc có ý nghĩ tự làm hại bản thân, cần thông báo ngay cho bác sĩ điều trị để được đánh giá toàn diện.

Việc tự ý ngừng thuốc khi chưa có ý kiến của bác sĩ không được khuyến khích vì có thể làm mất hiệu quả điều trị hoặc ảnh hưởng đến kiểm soát đường huyết và cân nặng.

Kết luận

Các thuốc đồng vận thụ thể GLP-1 đang mang lại nhiều lợi ích trong điều trị béo phì và đái tháo đường típ 2. Ngoài tác dụng trên chuyển hóa, nhóm thuốc này còn có ảnh hưởng nhất định đến hệ thần kinh trung ương, mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới về mối liên hệ giữa chuyển hóa, hành vi và sức khỏe tâm thần.

Đến nay, chưa có bằng chứng thuyết phục cho thấy GLP-1 làm tăng nguy cơ trầm cảm ở đa số người bệnh. Tuy nhiên, do đáp ứng của mỗi cá nhân khác nhau, việc theo dõi các thay đổi về tâm trạng trong quá trình điều trị vẫn rất cần thiết. Sự phối hợp chặt chẽ giữa bác sĩ và người bệnh sẽ giúp tối ưu hóa hiệu quả điều trị, đồng thời phát hiện sớm những thay đổi bất thường nếu có.