Virus hợp bào hô hấp (Respiratory Syncytial Virus – RSV) là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây nhiễm trùng đường hô hấp dưới, đặc biệt ở trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ và người cao tuổi. Phần lớn trẻ em từng nhiễm RSV trong những năm đầu đời. Bệnh thường biểu hiện nhẹ tương tự cảm lạnh, nhưng có thể tiến triển thành viêm tiểu phế quản, viêm phổi, suy hô hấp và làm tăng nguy cơ nhập viện ở các nhóm dễ tổn thương. Trong nhiều thập kỷ, việc phát triển vaccine RSV gặp nhiều khó khăn do đặc điểm miễn dịch phức tạp của virus. Bước đột phá quan trọng xuất hiện khi các nhà khoa học xác định và ổn định được protein F ở trạng thái tiền hòa màng, còn gọi là protein prefusion F hoặc preF. Đây là cấu trúc giúp kích thích cơ thể tạo ra các kháng thể trung hòa mạnh, đồng thời trở thành nền tảng cho thế hệ vaccine RSV hiện nay.

Hiện nay, nhiều vaccine RSV đã được phát triển và cấp phép tại một số quốc gia. Các vaccine tiêu biểu gồm Arexvy – vaccine protein tái tổ hợp có chất bổ trợ; Abrysvo – vaccine protein preF tái tổ hợp; và mRESVIA – vaccine sử dụng công nghệ mRNA. Các vaccine này được phát triển chủ yếu nhằm bảo vệ người cao tuổi và người trưởng thành có nguy cơ mắc RSV nặng. Nghiên cứu cho thấy vaccine có khả năng làm giảm đáng kể nguy cơ mắc bệnh đường hô hấp dưới liên quan đến RSV, đặc biệt ở người có bệnh tim mạch, bệnh phổi mạn tính, suy giảm miễn dịch hoặc nhiều bệnh nền. Các phản ứng thường gặp sau tiêm gồm đau tại vị trí tiêm, mệt mỏi, đau đầu, đau cơ hoặc đau khớp. Phần lớn có mức độ nhẹ đến trung bình và tự hết trong thời gian ngắn.

Một trong những tiến bộ nổi bật của y học dự phòng là tiêm vaccine RSV cho phụ nữ mang thai nhằm bảo vệ trẻ trong những tháng đầu sau sinh. Sau khi người mẹ được tiêm vaccine, cơ thể tạo ra kháng thể trung hòa chống RSV. Các kháng thể này được truyền qua nhau thai và giúp trẻ có miễn dịch thụ động trong giai đoạn đầu đời – thời điểm trẻ có nguy cơ cao mắc viêm tiểu phế quản, viêm phổi và bệnh RSV nặng. Theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới, vaccine RSVpreF có thể được sử dụng một liều trong ba tháng cuối thai kỳ, với thời điểm cụ thể cần phù hợp với hướng dẫn của từng quốc gia. WHO xem tiêm vaccine cho mẹ là một trong những chiến lược quan trọng nhằm giảm bệnh RSV nặng ở trẻ nhỏ. Một điểm cần phân biệt rõ là nirsevimab và clesrovimab không phải vaccine. Đây là các kháng thể đơn dòng tác dụng kéo dài, cung cấp sẵn kháng thể để bảo vệ trẻ trước RSV. Vaccine kích thích hệ miễn dịch tạo đáp ứng chủ động, trong khi kháng thể đơn dòng tạo miễn dịch thụ động trực tiếp. Theo chiến lược hiện nay, trẻ có thể được bảo vệ thông qua tiêm vaccine cho người mẹ trong thai kỳ hoặc sử dụng kháng thể đơn dòng sau sinh. WHO khuyến cáo các quốc gia cân nhắc lựa chọn biện pháp phù hợp dựa trên gánh nặng bệnh tật, tính mùa vụ, khả năng triển khai và nguồn lực y tế.

RSV thường được xem là bệnh của trẻ nhỏ, nhưng người cao tuổi cũng là nhóm có nguy cơ cao mắc bệnh nặng. Quá trình lão hóa làm suy giảm chức năng miễn dịch, trong khi các bệnh nền như bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, hen phế quản, suy tim, bệnh tim mạch, đái tháo đường và suy giảm miễn dịch có thể làm tăng nguy cơ nhập viện hoặc biến chứng. Vaccine RSV giúp bổ sung một công cụ dự phòng chủ động cho người cao tuổi và người có nguy cơ cao. Tuy nhiên, chỉ định về độ tuổi và nhóm nguy cơ hiện khác nhau giữa các quốc gia. Vì vậy, việc sử dụng vaccine cần căn cứ vào hướng dẫn chuyên môn và tình trạng cấp phép tại từng quốc gia, thay vì áp dụng máy móc khuyến cáo từ một hệ thống y tế khác. Hiện nay, vaccine RSV chưa được xem là vaccine cần tiêm định kỳ hằng năm như vaccine cúm. Thời gian duy trì hiệu quả bảo vệ và nhu cầu tiêm nhắc vẫn đang tiếp tục được nghiên cứu. Người đã tiêm vaccine vẫn có thể nhiễm RSV. Mục tiêu quan trọng của tiêm chủng là giảm nguy cơ bệnh đường hô hấp dưới, bệnh nặng, biến chứng và nhập viện, chứ không bảo đảm ngăn ngừa hoàn toàn mọi trường hợp nhiễm virus. Sự ra đời của vaccine RSV đánh dấu bước chuyển quan trọng từ điều trị bệnh sang dự phòng chủ động theo vòng đời. Chiến lược phòng RSV hiện nay bao gồm bảo vệ trẻ thông qua tiêm vaccine cho người mẹ, sử dụng kháng thể đơn dòng tác dụng kéo dài cho trẻ và tiêm vaccine trực tiếp cho người cao tuổi hoặc người trưởng thành có nguy cơ cao. Đối với Việt Nam, việc triển khai vaccine RSV trong tương lai cần dựa trên dữ liệu dịch tễ trong nước, đặc điểm lưu hành theo mùa, gánh nặng nhập viện, hiệu quả chi phí, khả năng tiếp cận và năng lực giám sát an toàn sau tiêm. Thời điểm tiêm theo mùa tại Hoa Kỳ hoặc châu Âu không nên được áp dụng trực tiếp cho Việt Nam khi chưa có dữ liệu dịch tễ phù hợp.

Vaccine RSV là một trong những thành tựu nổi bật của y học dự phòng hiện đại. Việc ứng dụng công nghệ protein prefusion F đã mở ra những phương pháp mới nhằm bảo vệ trẻ sơ sinh, người cao tuổi và các nhóm có nguy cơ cao trước bệnh hô hấp nặng do RSV. Tuy nhiên, vaccine không phải là giải pháp duy nhất. Hiệu quả phòng bệnh cần được củng cố bằng giám sát dịch tễ, phát hiện sớm, kiểm soát lây nhiễm, truyền thông sức khỏe và chính sách tiêm chủng phù hợp. Khi được triển khai dựa trên bằng chứng khoa học và điều kiện thực tế, các biện pháp miễn dịch phòng RSV có tiềm năng góp phần giảm đáng kể gánh nặng bệnh hô hấp đối với cộng đồng.

Tài liệu tham khảo

1. World Health Organization. WHO position paper on immunization to protect infants against respiratory syncytial virus disease. Weekly Epidemiological Record. 2025;100:193–218.
2. World Health Organization. Respiratory Syncytial Virus: Immunization, Vaccines and Biologicals. WHO.
3. Kampmann B, Madhi SA, Munjal I, et al. Bivalent prefusion F vaccine in pregnancy to prevent RSV illness in infants. New England Journal of Medicine. 2023;388:1451–1464.
4. Papi A, Ison MG, Langley JM, et al. Respiratory syncytial virus prefusion F protein vaccine in older adults. New England Journal of Medicine. 2023;388:595–608.
5. Walsh EE, Pérez Marc G, Zareba AM, et al. Efficacy and safety of a bivalent RSV prefusion F vaccine in older adults. New England Journal of Medicine. 2023;388:1465–1477.
6. Wilson E, Goswami J, Baqui AH, et al. Efficacy and safety of an mRNA-based RSV preF vaccine in older adults. New England Journal of Medicine. 2023;389:2233–2244.