Sốt xuất huyết Dengue là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus Dengue gây ra, lây truyền chủ yếu qua muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ước tính mỗi năm có khoảng 390 triệu ca nhiễm Dengue trên toàn cầu, trong đó khoảng 96 triệu trường hợp có biểu hiện lâm sàng. Khu vực Đông Nam Á và Tây Thái Bình Dương là những vùng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Tại Việt Nam, sốt xuất huyết lưu hành quanh năm và thường bùng phát thành dịch lớn theo chu kỳ. Những năm gần đây, bệnh có xu hướng gia tăng tại cả khu vực đô thị và nông thôn, gây áp lực lớn lên hệ thống y tế. Các biện pháp kiểm soát véc-tơ như diệt lăng quăng, phun hóa chất và truyền thông thay đổi hành vi mặc dù vẫn đóng vai trò quan trọng nhưng hiệu quả chưa bền vững. Do đó, vaccine phòng Dengue được kỳ vọng là công cụ dự phòng hiệu quả nhằm giảm tỷ lệ mắc bệnh, nhập viện và tử vong.

Virus Dengue thuộc họ Flaviviridae, gồm bốn týp huyết thanh chính: DENV-1, DENV-2, DENV-3 và DENV-4. Nhiễm một týp huyết thanh tạo miễn dịch lâu dài với týp đó nhưng chỉ tạo miễn dịch chéo tạm thời với các týp còn lại. Đặc điểm này làm cho người bệnh có thể mắc Dengue nhiều lần trong đời. Một vấn đề quan trọng trong miễn dịch học Dengue là hiện tượng “tăng cường phụ thuộc kháng thể” (Antibody-Dependent Enhancement – ADE). Khi người bệnh tái nhiễm với týp huyết thanh khác, các kháng thể không trung hòa hoàn toàn có thể làm tăng khả năng xâm nhập của virus vào đại thực bào, dẫn đến nguy cơ bệnh nặng hơn. Đây là thách thức lớn trong phát triển vaccine Dengue vì vaccine cần tạo đáp ứng miễn dịch cân bằng đối với cả bốn týp huyết thanh.

Dengvaxia là vaccine Dengue đầu tiên được cấp phép sử dụng trên thế giới, do Sanofi phát triển. Đây là vaccine sống giảm độc lực tái tổ hợp dựa trên nền virus sốt vàng 17D. Các nghiên cứu lâm sàng cho thấy vaccine có hiệu quả bảo vệ trung bình khoảng 60–65% đối với Dengue có triệu chứng và giảm đáng kể nguy cơ nhập viện. Tuy nhiên, hiệu quả và tính an toàn phụ thuộc nhiều vào tình trạng huyết thanh Dengue trước tiêm. Những người chưa từng nhiễm Dengue trước đó khi tiêm vaccine có nguy cơ tăng bệnh Dengue nặng khi nhiễm tự nhiên sau này. Vì vậy, WHO khuyến cáo chỉ sử dụng Dengvaxia® cho người đã từng nhiễm Dengue được xác định bằng xét nghiệm huyết thanh học hoặc sống tại vùng có tỷ lệ huyết thanh dương tính cao. Qdenga do Takeda Pharmaceutical Company phát triển là vaccine sống giảm độc lực thế hệ mới, sử dụng nền DENV-2 tái tổ hợp. Kết quả nghiên cứu pha III cho thấy TAK-003 có hiệu quả bảo vệ cao đối với Dengue có triệu chứng và giảm nguy cơ nhập viện lên đến trên 80% trong nhiều năm theo dõi. Một ưu điểm đáng chú ý là vaccine có thể sử dụng cho cả người đã và chưa từng nhiễm Dengue trước đó. Hiện nay, Qdenga® đã được cấp phép tại nhiều quốc gia và được xem là ứng viên tiềm năng trong chiến lược phòng chống Dengue toàn cầu.

Triển khai vaccine Dengue có thể góp phần giảm số ca mắc, giảm nhập viện và giảm tử vong, đặc biệt ở nhóm trẻ em và khu vực lưu hành cao. Điều này giúp giảm áp lực cho hệ thống y tế trong mùa dịch. Bên cạnh đó, sốt xuất huyết gây tổn thất kinh tế đáng kể do chi phí điều trị trực tiếp, mất ngày công lao động và ảnh hưởng đến năng suất xã hội. Vaccine phòng bệnh có thể giúp giảm chi phí y tế và cải thiện hiệu quả kinh tế xã hội lâu dài. Biến đổi khí hậu làm mở rộng phạm vi phân bố của muỗi truyền bệnh và kéo dài mùa dịch Dengue. Vaccine là biện pháp chủ động giúp tăng cường khả năng thích ứng của hệ thống y tế trước các thay đổi dịch tễ học do môi trường. Tuy nhiên vẫn còn nhiều thách thức trong triển khai vacicne tại Việt Nam. Giá thành vaccine Dengue hiện còn tương đối cao so với nhiều vaccine khác trong chương trình tiêm chủng. Điều này đặt ra thách thức về nguồn lực tài chính và khả năng tiếp cận công bằng. Hơn nữa, do đặc điểm miễn dịch phức tạp của Dengue, việc giám sát phản ứng sau tiêm và hiệu quả bảo vệ thực tế là yêu cầu quan trọng nhằm đảm bảo an toàn cộng đồng. Thông tin về vaccine chưa đầy đủ hoặc sai lệch về vaccine có thể làm gia tăng tâm lý e ngại tiêm chủng. Truyền thông nguy cơ dựa trên bằng chứng khoa học đóng vai trò thiết yếu trong nâng cao niềm tin cộng đồng. Vaccine không thay thế hoàn toàn các biện pháp phòng chống véc-tơ. Cần xây dựng chiến lược tích hợp giữa tiêm chủng, giám sát dịch tễ, kiểm soát muỗi và truyền thông giáo dục sức khỏe.

Vaccine sốt xuất huyết mở ra cơ hội quan trọng trong chiến lược kiểm soát Dengue tại các quốc gia lưu hành cao như Việt Nam. Mặc dù vẫn còn nhiều thách thức liên quan đến hiệu quả, tính an toàn, chi phí và triển khai thực tế, các bằng chứng hiện nay cho thấy vaccine có tiềm năng đáng kể trong giảm gánh nặng bệnh tật và tử vong do Dengue. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và gia tăng đô thị hóa, việc tích hợp vaccine vào chương trình phòng chống sốt xuất huyết quốc gia cần được xem là một ưu tiên chiến lược của y tế công cộng. Thành công của chương trình không chỉ phụ thuộc vào hiệu quả vaccine mà còn cần sự phối hợp đồng bộ giữa giám sát dịch tễ, kiểm soát véc-tơ, truyền thông cộng đồng và chính sách y tế phù hợp.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. World Health Organization. Dengue and severe dengue. Geneva: WHO; 2024.
2. Wilder-Smith A, et al. Dengue vaccines and their implications for dengue control. Lancet. 2019;393:516–528.
3. Hadinegoro SR, et al. Efficacy and Long-Term Safety of a Dengue Vaccine in Regions of Endemic Disease. N Engl J Med. 2015;373:1195–1206.
4. Biswal S, et al. Efficacy of a tetravalent dengue vaccine in healthy children and adolescents. N Engl J Med. 2019;381:2009–2019.
5. World Health Organization. Vaccines and immunization: Dengue. Geneva: WHO; 2025.
6. Shepard DS, et al. The global economic burden of dengue: a systematic analysis. Lancet Infect Dis. 2016;16(8):935–941.