Mệt mỏi là một trong những triệu chứng phổ biến nhất nhưng cũng dễ bị xem nhẹ ở bệnh nhân mắc bệnh mạn tính. Do không thể đo lường trực tiếp bằng các xét nghiệm cận lâm sàng đơn lẻ, mệt mỏi thường không được đánh giá đúng mức trong thực hành lâm sàng. Bài viết này phân tích bản chất của mệt mỏi liên quan bệnh mạn, cách bệnh nhân trải nghiệm triệu chứng này, và đề xuất các chiến lược quản lý dựa trên đánh giá năng lượng, trị liệu nghề nghiệp và tâm lý trị liệu.

Mệt mỏi trong bối cảnh bệnh mạn tính

Mệt mỏi là triệu chứng thường gặp ở nhiều bệnh lý mạn tính, đặc biệt là các bệnh có liên quan đến quá trình viêm kéo dài. Không giống như đau, vốn có thể được xác định vị trí hoặc định lượng tương đối, mệt mỏi là một trải nghiệm chủ quan, không có dấu ấn sinh học đặc hiệu. Chính vì vậy, triệu chứng này thường bị nghi ngờ, đánh giá thấp hoặc thậm chí bị quy kết là “tâm lý”.

Hiện nay chưa có một định nghĩa thống nhất về mệt mỏi trong bệnh mạn tính. Tuy nhiên, các nghiên cứu và mô tả lâm sàng cho thấy sự tương đồng đáng kể trong trải nghiệm của người bệnh, cho thấy đây là một hiện tượng sinh học và tâm lý có thật, không đơn thuần là cảm giác mệt thông thường.

Cách người bệnh trải nghiệm mệt mỏi

Bệnh nhân thường sử dụng các hình ảnh ẩn dụ để mô tả tình trạng mệt mỏi của mình, chẳng hạn như:

• Cảm giác “đụng phải một bức tường” không thể vượt qua
• Cơ thể nặng nề như đang mang vác vật nặng
• Trạng thái kiệt sức tương tự khi mắc cúm nặng
• “Giống như một viên pin cũ” không bao giờ sạc đầy và có thể cạn năng lượng rất nhanh

Một đặc điểm quan trọng là nghỉ ngơi không giúp hồi phục hoàn toàn năng lượng, khác với mệt mỏi thông thường ở người khỏe mạnh. Ngay cả sau khi ngủ đủ giấc, bệnh nhân vẫn có thể thức dậy trong trạng thái kiệt sức.

Việc diễn đạt trải nghiệm này với người khác, bao gồm cả nhân viên y tế, thường gặp khó khăn. Những phản hồi như “ai cũng mệt mà” vô tình làm giảm giá trị trải nghiệm của bệnh nhân, trong khi mệt mỏi liên quan bệnh mạn có bản chất hoàn toàn khác.

Đánh giá năng lượng (Energy audit)

Một chiến lược thực tế giúp bệnh nhân hiểu và quản lý mệt mỏi là thực hiện đánh giá năng lượng cá nhân, bao gồm:

1.     Ghi nhận mức năng lượng nhiều thời điểm trong ngày, kéo dài ít nhất một tuần

2.     Xác định các hoạt động làm tiêu hao năng lượng và các hoạt động giúp phục hồi

3.     Phân tích các mô hình dao động năng lượng theo ngày và theo hoạt động

Quá trình này giúp bệnh nhân và nhân viên y tế hiểu rõ hơn mối liên quan giữa sinh hoạt hàng ngày và mức độ mệt mỏi, từ đó đưa ra các điều chỉnh phù hợp, mang tính cá thể hóa.

Ứng dụng trị liệu nghề nghiệp

Dựa trên kết quả đánh giá năng lượng, các nguyên lý của trị liệu nghề nghiệp có thể được áp dụng nhằm tối ưu hóa việc sử dụng năng lượng, bao gồm:

• Điều chỉnh môi trường sống để giảm tiêu hao thể lực
• Chia nhỏ các hoạt động thành nhiều bước ngắn
• Xen kẽ hợp lý giữa hoạt động và nghỉ ngơi
• Ưu tiên những hoạt động có ý nghĩa đối với người bệnh

Những thay đổi nhỏ nhưng có hệ thống này có thể giúp cải thiện đáng kể khả năng duy trì chức năng và chất lượng cuộc sống.

Vai trò của tâm lý trị liệu

Tâm lý trị liệu không nhằm “loại bỏ” mệt mỏi, mà giúp người bệnh:

• Nhận diện những thời điểm trong ngày có mức năng lượng tương đối tốt
• Giảm cảm giác bất lực, tự trách hoặc so sánh với người khỏe mạnh
• Học cách sống chung và thích nghi với tình trạng năng lượng biến đổi

Việc tập trung vào các khoảnh khắc ít mệt mỏi hơn giúp cải thiện cảm nhận chủ quan về cuộc sống, ngay cả khi triệu chứng vẫn tồn tại.

Chấp nhận tính biến đổi của cơ thể

Một thông điệp quan trọng của bài viết là: cơ thể người bệnh mạn tính không thể dự đoán hoàn toàn. Mức độ mệt mỏi có thể thay đổi trong cùng một ngày mà không có nguyên nhân rõ ràng. Việc chấp nhận tính biến đổi này, thay vì cố gắng ép bản thân đạt “mức bình thường”, là yếu tố then chốt trong quản lý mệt mỏi lâu dài.

Mệt mỏi trong bệnh mạn tính là một triệu chứng phức tạp, đa chiều và có tác động sâu sắc đến chức năng cũng như chất lượng sống của người bệnh. Việc:

• Thừa nhận mệt mỏi là một triệu chứng sinh học thực sự
• Đánh giá năng lượng có hệ thống
• Kết hợp các chiến lược từ trị liệu nghề nghiệp và tâm lý trị liệu

có thể giúp bệnh nhân quản lý triệu chứng hiệu quả hơn, ngay cả khi không thể loại bỏ hoàn toàn mệt mỏi.

Tài liệu tham khảo:

Virant KW. Fatigue: A frustrating symptom of chronic illness. Psychology Today. 2026 Jan. Available from: https://www.psychologytoday.com/us/blog/chronically-me/202601/fatigue-a-frustrating-symptom-of-chronic-illness