VẮC-XIN NIÊM MẠC PHÒNG CHỐNG MẦM BỆNH ĐƯỜNG HÔ HẤP: CƠ CHẾ MIỄN DỊCH, NỀN TẢNG CÔNG NGHỆ VÀ ỨNG DỤNG LÂM SÀNG
Các
bệnh nhiễm trùng đường hô hấp như vi-rút cúm (influenza), SARS-CoV-2, vi-rút hợp
bào hô hấp (RSV) và vi khuẩn lao (Mycobacterium tuberculosis) tiếp tục gây ra tỷ
lệ tử vong và mắc bệnh rất cao trên toàn thế giới. Mặc dù vắc-xin tiêm truyền
thống đóng vai trò quan trọng trong việc giảm mức độ nặng của bệnh, chúng chủ yếu
kích hoạt đáp ứng miễn dịch toàn thân (IgG trong huyết thanh) mà ít tạo ra khả
năng bảo vệ tại niêm mạc—nơi mầm bệnh bắt đầu xâm nhập và lây lan. Vắc-xin niêm
mạc đường hô hấp ra đời như một giải pháp đột phá, giúp tạo lập hàng rào bảo vệ
kép ngay tại cửa ngõ xâm nhập của tác nhân gây bệnh.
Vắc-xin
niêm mạc đường hô hấp tác động trực tiếp vào hệ thống mô bạch huyết liên kết
niêm mạc (MALT), đặc biệt là NALT (ở mũi-hầu) và BALT (ở phế quản). Quá trình lấy
mẫu và trình diện kháng nguyên diễn ra thông qua các tế bào M chuyên biệt vận
chuyển kháng nguyên đến các tế bào trình diện kháng nguyên (APC) và tế bào
dendritic.
Hai
thành phần miễn dịch cốt lõi quyết định hiệu quả bảo vệ bao gồm:
- Immunoglobulin A tiết
(sIgA): Là loại kháng thể chủ đạo trên bề mặt niêm mạc hô hấp, có khả năng
trung hòa vi-rút và vi khuẩn ngay khi chúng tiếp xúc với lớp biểu mô, ngăn
chặn sự bám dính và lây truyền mầm bệnh sang người khác.
- Tế bào T nhớ trú ngụ
tại mô (TRM): Bao gồm các quần thể tế bào CD4⁺ và CD8⁺ TRM định cư lâu dài
tại phổi và đường hô hấp. Khi tái tiếp xúc với mầm bệnh, tế bào TRM lập tức
tiết ra các cytokine bảo vệ (như IFN-γ và TNF-α), tiêu diệt tế bào nhiễm bệnh
và cung cấp khả năng bảo vệ chéo diện rộng trước các biến chủng đổi mới.
Đường
dùng ưu việt nhất cho mầm bệnh đường hô hấp là đường xịt mũi (intranasal) và dạng
hít/phun sương (inhalation/aerosol). Phương pháp không dùng kim tiêm này mang lại
nhiều ưu điểm như không gây đau, tăng mức độ tuân thủ của bệnh nhân và loại bỏ
rủi ro liên quan đến kim tiêm.
Hiện
nay tại Việt Nam đang triển khai vaccine phòng bệnh Cúm theo công nghệ này là Vắc-xin
FluMist (cấp phép năm 2003 tại Mỹ), là vaccine sống giảm độc lực, giúp tạo sIgA
mũi và tế bào TRM ở phổi, mang lại khả năng bảo vệ chéo trước các chủng dịch
chuyển.
Mặc
dù rất tiềm năng, việc phát triển vắc-xin niêm mạc hô hấp vẫn gặp rào cản từ hiện
tượng dung nạp niêm mạc (mucosal tolerance), sự phân hủy enzym, yêu cầu bảo quản
chuỗi lạnh và nguy cơ an toàn về di chuyển thần kinh ngược dòng (neuroinvasion)
qua dây thần kinh khứu giác vào hệ thần kinh trung ương.
- THÔNG TIN CỦA TỔ CHỨC Y TẾ THẾ GIỚI VỀ BỆNH DO VI-RÚT CHIKUNGUNYA – THỤY SĨ
- THUỐC HẠ HUYẾT ÁP TRONG XỬ TRÍ TĂNG HUYẾT ÁP NẶNG CẤP TÍNH Ở PHỤ NỮ MANG THAI
- MỎI MẮT VÀ KHÔ MẮT
- Các tình trạng có thể trông giống như ung thư phổi
- SỨC KHỎE TÂM THẦN TRONG XÃ HỘI HIỆN ĐẠI: THỰC TRẠNG, THÁCH THỨC VÀ GIẢI PHÁP BẢO VỆ