(+84) 236.3827111 ex. 402

VẮC-XIN NIÊM MẠC PHÒNG CHỐNG MẦM BỆNH ĐƯỜNG HÔ HẤP: CƠ CHẾ MIỄN DỊCH, NỀN TẢNG CÔNG NGHỆ VÀ ỨNG DỤNG LÂM SÀNG


Các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp như vi-rút cúm (influenza), SARS-CoV-2, vi-rút hợp bào hô hấp (RSV) và vi khuẩn lao (Mycobacterium tuberculosis) tiếp tục gây ra tỷ lệ tử vong và mắc bệnh rất cao trên toàn thế giới. Mặc dù vắc-xin tiêm truyền thống đóng vai trò quan trọng trong việc giảm mức độ nặng của bệnh, chúng chủ yếu kích hoạt đáp ứng miễn dịch toàn thân (IgG trong huyết thanh) mà ít tạo ra khả năng bảo vệ tại niêm mạc—nơi mầm bệnh bắt đầu xâm nhập và lây lan. Vắc-xin niêm mạc đường hô hấp ra đời như một giải pháp đột phá, giúp tạo lập hàng rào bảo vệ kép ngay tại cửa ngõ xâm nhập của tác nhân gây bệnh.

Vắc-xin niêm mạc đường hô hấp tác động trực tiếp vào hệ thống mô bạch huyết liên kết niêm mạc (MALT), đặc biệt là NALT (ở mũi-hầu) và BALT (ở phế quản). Quá trình lấy mẫu và trình diện kháng nguyên diễn ra thông qua các tế bào M chuyên biệt vận chuyển kháng nguyên đến các tế bào trình diện kháng nguyên (APC) và tế bào dendritic.

Hai thành phần miễn dịch cốt lõi quyết định hiệu quả bảo vệ bao gồm:

  • Immunoglobulin A tiết (sIgA): Là loại kháng thể chủ đạo trên bề mặt niêm mạc hô hấp, có khả năng trung hòa vi-rút và vi khuẩn ngay khi chúng tiếp xúc với lớp biểu mô, ngăn chặn sự bám dính và lây truyền mầm bệnh sang người khác.
  • Tế bào T nhớ trú ngụ tại mô (TRM): Bao gồm các quần thể tế bào CD4⁺ và CD8⁺ TRM định cư lâu dài tại phổi và đường hô hấp. Khi tái tiếp xúc với mầm bệnh, tế bào TRM lập tức tiết ra các cytokine bảo vệ (như IFN-γ và TNF-α), tiêu diệt tế bào nhiễm bệnh và cung cấp khả năng bảo vệ chéo diện rộng trước các biến chủng đổi mới.

Đường dùng ưu việt nhất cho mầm bệnh đường hô hấp là đường xịt mũi (intranasal) và dạng hít/phun sương (inhalation/aerosol). Phương pháp không dùng kim tiêm này mang lại nhiều ưu điểm như không gây đau, tăng mức độ tuân thủ của bệnh nhân và loại bỏ rủi ro liên quan đến kim tiêm.

Hiện nay tại Việt Nam đang triển khai vaccine phòng bệnh Cúm theo công nghệ này là Vắc-xin FluMist (cấp phép năm 2003 tại Mỹ), là vaccine sống giảm độc lực, giúp tạo sIgA mũi và tế bào TRM ở phổi, mang lại khả năng bảo vệ chéo trước các chủng dịch chuyển.

Mặc dù rất tiềm năng, việc phát triển vắc-xin niêm mạc hô hấp vẫn gặp rào cản từ hiện tượng dung nạp niêm mạc (mucosal tolerance), sự phân hủy enzym, yêu cầu bảo quản chuỗi lạnh và nguy cơ an toàn về di chuyển thần kinh ngược dòng (neuroinvasion) qua dây thần kinh khứu giác vào hệ thần kinh trung ương.