Bệnh dại là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhất ở người, với tỷ lệ tử vong gần như tuyệt đối khi đã xuất hiện triệu chứng lâm sàng. Tác nhân gây bệnh là virus dại thuộc chi Lyssavirus, có khả năng xâm nhập và phá hủy hệ thần kinh trung ương. Mặc dù y học hiện đại đã có nhiều tiến bộ trong dự phòng, bệnh dại vẫn là vấn đề y tế công cộng nghiêm trọng tại nhiều quốc gia đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Điều đáng lưu ý là bệnh hoàn toàn có thể phòng ngừa hiệu quả bằng vắc-xin nếu được xử trí đúng và kịp thời sau phơi nhiễm.

Bệnh dại hiện diện tại hơn 150 quốc gia, với khoảng 59.000 ca tử vong mỗi năm trên toàn cầu. Nguồn lây chủ yếu là chó, chiếm hơn 95% các trường hợp lây sang người. Virus dại tồn tại trong nước bọt của động vật nhiễm bệnh và lây truyền qua vết cắn, vết cào hoặc khi nước bọt tiếp xúc với niêm mạc.

Tại Việt Nam, bệnh dại vẫn ghi nhận các ca tử vong rải rác hàng năm, chủ yếu liên quan đến việc không tiêm vắc-xin hoặc không tuân thủ đầy đủ phác đồ dự phòng sau phơi nhiễm.

Sau khi xâm nhập qua vết thương, virus dại nhân lên tại mô cơ, sau đó xâm nhập vào hệ thần kinh ngoại biên và di chuyển về não. Khi đến hệ thần kinh trung ương, virus gây viêm não lan tỏa, dẫn đến các rối loạn thần kinh nghiêm trọng.

Thời gian ủ bệnh thường từ 1–3 tháng, nhưng có thể thay đổi tùy vị trí vết cắn. Bệnh tiến triển qua các giai đoạn:

-          Giai đoạn tiền triệu: sốt nhẹ, mệt mỏi, đau hoặc dị cảm tại vết cắn

-          Giai đoạn thần kinh cấp: sợ nước, sợ gió, kích động, co giật hoặc liệt

-          Giai đoạn cuối: hôn mê, suy hô hấp và tử vong

Khi đã xuất hiện triệu chứng lâm sàng, khả năng cứu sống người bệnh gần như không còn. Dự phòng sau phơi nhiễm là biện pháp quan trọng nhất để ngăn ngừa bệnh dại. Quy trình xử trí bao gồm:

-          Rửa sạch vết thương bằng xà phòng và nước trong ít nhất 15 phút

-          Sát khuẩn bằng dung dịch iod hoặc cồn

-          Tiêm vắc-xin dại theo phác đồ

-          Tiêm huyết thanh kháng dại (RIG) trong trường hợp phơi nhiễm nặng

Nếu được thực hiện đúng và đầy đủ, hiệu quả phòng bệnh gần như đạt 100%.

Dự phòng trước phơi nhiễm được khuyến cáo cho các nhóm nguy cơ cao như nhân viên thú y, người làm việc với động vật hoặc người sống tại vùng lưu hành bệnh. Phác đồ tiêm giúp tạo miễn dịch chủ động, giảm nguy cơ mắc bệnh khi có phơi nhiễm.

Tại Việt Nam, nguyên nhân chính dẫn đến tử vong do bệnh dại là:

-          Không xử trí vết thương đúng cách

-          Không tiêm vắc-xin sau khi bị cắn

-          Tin vào các phương pháp điều trị dân gian

Để kiểm soát bệnh dại hiệu quả, cần triển khai đồng bộ các biện pháp:

-          Tiêm phòng dại cho chó, mèo

-          Quản lý vật nuôi, không thả rông

-          Nâng cao nhận thức cộng đồng

-          Đảm bảo tiêm vắc-xin và huyết thanh kháng dại theo phác đồ của Bộ Y tế

Bệnh dại là bệnh truyền nhiễm có tỷ lệ tử vong gần như tuyệt đối nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa. Vắc-xin dại đóng vai trò then chốt trong dự phòng, đặc biệt khi được sử dụng kịp thời sau phơi nhiễm. Việc nâng cao nhận thức cộng đồng, tuân thủ đúng quy trình xử trí và tăng cường tiêm phòng cho động vật là những yếu tố quan trọng để tiến tới loại trừ bệnh dại trong tương lai.

Tài liệu tham khảo

1.      World Health Organization. Rabies. WHO; 2023.

2.      Centers for Disease Control and Prevention. Rabies. CDC; 2024.

3.      WHO Expert Consultation on Rabies. WHO Technical Report Series 1012. Geneva: WHO; 2018.

4.      Hampson K, et al. Estimating the global burden of endemic canine rabies. PLoS Negl Trop Dis. 2015;9(4):e0003709.

5.      Bộ Y tế Việt Nam. Hướng dẫn phòng, chống bệnh dại.