Béo phì ở trẻ em và thanh thiếu niên đang trở thành một thách thức lớn đối với sức khỏe cộng đồng. Ngày 7/10/2026, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) công bố hướng dẫn toàn cầu đầu tiên về quản lý béo phì ở nhóm tuổi này, nhấn mạnh chăm sóc toàn diện, thay đổi hành vi bền vững và sự phối hợp giữa gia đình, nhân viên y tế và cộng đồng.

Béo phì ở trẻ em: Thách thức sức khỏe không thể xem nhẹ

Béo phì ở trẻ em và thanh thiếu niên không chỉ là vấn đề về ngoại hình hay cân nặng. Đây là một bệnh mạn tính, có thể tái phát và cần được quản lý lâu dài. Tình trạng này có thể ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất, tâm lý, khả năng học tập và chất lượng cuộc sống của trẻ.

Theo WHO, năm 2024 có khoảng 170 triệu trẻ em và thanh thiếu niên từ 5–19 tuổi sống chung với béo phì trên toàn thế giới, trong đó khoảng 70 triệu trẻ thuộc nhóm 5–9 tuổi và 100 triệu thuộc nhóm 10–19 tuổi. Tỷ lệ béo phì ở nhóm tuổi này đã tăng gấp bốn lần, từ 2% năm 1990 lên 8% năm 2024.

Những con số này cho thấy nhu cầu cấp thiết phải tăng cường các biện pháp dự phòng, phát hiện sớm và quản lý béo phì ngay từ thời thơ ấu.

Béo phì có thể làm tăng nguy cơ mắc các bệnh không lây nhiễm như đái tháo đường típ 2 và bệnh tim mạch. Bên cạnh đó, trẻ có thể phải đối mặt với sự kỳ thị, bắt nạt và phân biệt đối xử vì cân nặng, từ đó ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần và sự phát triển xã hội.

Nguồn: WHO, “WHO issues first global guidelines on child and adolescent obesity”, 7/10/2026.

Hướng dẫn mới của WHO có điểm gì đáng chú ý?

Ngày 7/10/2026, WHO công bố hướng dẫn toàn cầu đầu tiên tập trung vào việc cung cấp dịch vụ chăm sóc dựa trên bằng chứng, kịp thời và lấy trẻ em, thanh thiếu niên làm trung tâm trong quản lý béo phì.

Một thông điệp cốt lõi của hướng dẫn là: chăm sóc béo phì không nên chỉ tập trung vào giảm cân, mà cần hướng tới cải thiện sức khỏe tổng thể, khả năng hoạt động và chất lượng cuộc sống của trẻ.

WHO khuyến nghị áp dụng các can thiệp có cấu trúc, kết hợp ba thành phần chính:

·        Dinh dưỡng: Hỗ trợ trẻ xây dựng chế độ ăn phù hợp với nhu cầu phát triển, bảo đảm cân đối và đa dạng thực phẩm.

·        Hoạt động thể lực: Khuyến khích vận động phù hợp với độ tuổi và tình trạng sức khỏe, đồng thời giảm những hành vi ít vận động.

·        Thay đổi hành vi: Hỗ trợ trẻ và gia đình hình thành thói quen có lợi cho sức khỏe, duy trì các thay đổi lâu dài.

Những can thiệp này có thể được triển khai riêng lẻ theo từng thành phần hoặc phối hợp thành chương trình đa mô thức. WHO cũng đưa ra khuyến nghị có điều kiện về việc sử dụng các can thiệp sức khỏe số, với sự giám sát của cha mẹ hoặc người chăm sóc.

Điều trị cần phù hợp với độ tuổi và tình trạng của từng trẻ

Không phải mọi trẻ em và thanh thiếu niên đều cần cùng một phương pháp điều trị. Việc lựa chọn biện pháp cần dựa trên tuổi, mức độ béo phì, tình trạng sức khỏe, nhu cầu phát triển và hoàn cảnh gia đình.

Theo hướng dẫn mới của WHO:

·        Trẻ từ 0–9 tuổi: WHO không khuyến nghị điều trị bằng thuốc, phẫu thuật giảm cân hoặc thiết bị giảm cân cho nhóm tuổi này.

·        Thanh thiếu niên từ 10–19 tuổi: Có thể cân nhắc thuốc đã được phê duyệt khi chương trình can thiệp lối sống đa mô thức có giám sát không đạt kết quả mong muốn. Phẫu thuật giảm cân chỉ có thể được xem xét trong những điều kiện nghiêm ngặt đối với thanh thiếu niên mắc béo phì nặng.

Các lựa chọn điều trị cần được đánh giá bởi nhân viên y tế có chuyên môn, tuân thủ hướng dẫn áp dụng và cân nhắc lợi ích, nguy cơ đối với từng trường hợp. Gia đình không nên tự ý sử dụng thuốc giảm cân hoặc áp dụng chế độ ăn hạn chế nghiêm ngặt cho trẻ.

Sức khỏe tâm thần cần được quan tâm song song

Một điểm quan trọng trong hướng dẫn của WHO là không tách rời quản lý béo phì khỏi chăm sóc sức khỏe tâm thần.

Trẻ em và thanh thiếu niên sống chung với béo phì có thể gặp lo âu, giảm lòng tự trọng, trầm cảm hoặc bị bắt nạt vì cân nặng. Những trải nghiệm này có thể ảnh hưởng đến thói quen ăn uống, hoạt động thể lực và khả năng tham gia các hoạt động xã hội.

Vì vậy, nhân viên y tế cần nhận diện sớm những khó khăn về tâm lý, đồng thời xây dựng kế hoạch chăm sóc phù hợp với sự phát triển của trẻ và có sự tham gia của gia đình.

Đặc biệt, cần tránh sử dụng ngôn ngữ mang tính phán xét hoặc khiến trẻ cảm thấy mặc cảm. Cách tiếp cận tôn trọng, không kỳ thị sẽ giúp trẻ và gia đình chủ động hơn trong quá trình chăm sóc sức khỏe.

Gia đình và nhà trường có vai trò quan trọng trong dự phòng

Điều trị là cần thiết đối với trẻ đã mắc béo phì, nhưng chỉ điều trị thôi chưa đủ để đảo ngược xu hướng gia tăng béo phì trong cộng đồng.

Gia đình và nhà trường có thể góp phần xây dựng môi trường hỗ trợ sức khỏe thông qua những việc làm thiết thực:

Tại gia đình

-        Duy trì bữa ăn đa dạng, cân đối, phù hợp với độ tuổi

-        Tạo điều kiện để trẻ vận động thường xuyên.

-        Hình thành thói quen sinh hoạt lành mạnh và giờ giấc phù hợp.

-        Khuyến khích trẻ bằng sự động viên thay vì chê trách cân nặng.

-        Chủ động đưa trẻ đi khám khi có dấu hiệu hoặc nguy cơ bất thường về dinh dưỡng.

Tại trường học

-        Tăng cường giáo dục dinh dưỡng và sức khỏe.

-        Tạo cơ hội vận động thể chất phù hợp cho học sinh.

-        Hỗ trợ lựa chọn thực phẩm lành mạnh trong môi trường học đường.

-        Ngăn ngừa hành vi bắt nạt, kỳ thị liên quan đến cân nặng.

-        Phối hợp với phụ huynh và nhân viên y tế khi học sinh cần được hỗ trợ.

Ở cấp độ rộng hơn, WHO kêu gọi các quốc gia thực hiện chính sách giúp thực phẩm lành mạnh và hoạt động thể lực trở nên dễ tiếp cận, phù hợp khả năng chi trả; đồng thời phối hợp các lĩnh vực y tế, giáo dục, quy hoạch đô thị, giao thông và an sinh xã hội.

Ý nghĩa đối với Việt Nam

Đối với Việt Nam, quản lý béo phì ở trẻ em và thanh thiếu niên cần được xem xét trong tổng thể chiến lược chăm sóc sức khỏe trẻ em và phòng ngừa bệnh không lây nhiễm.

Việc nâng cao kiến thức dinh dưỡng cho phụ huynh, giáo viên và nhân viên y tế cần đi cùng với cải thiện môi trường thực phẩm, tăng cơ hội vận động và bảo đảm trẻ được tiếp cận dịch vụ tư vấn, đánh giá và quản lý phù hợp.

Đối với các cơ sở đào tạo y khoa, hướng dẫn mới của WHO cũng gợi mở yêu cầu đào tạo nhân lực có năng lực đánh giá tình trạng dinh dưỡng theo tuổi, tư vấn thay đổi hành vi, nhận diện khó khăn về sức khỏe tâm thần và phối hợp chăm sóc giữa gia đình, nhà trường với hệ thống y tế.

Một nguyên tắc cần được nhấn mạnh là trẻ em đang trong giai đoạn phát triển. Mục tiêu chăm sóc không nên chỉ là đạt một con số cân nặng nhất định, mà phải bảo đảm sự phát triển thể chất, tinh thần và xã hội một cách toàn diện.

Thông điệp dành cho cộng đồng

Béo phì ở trẻ em và thanh thiếu niên là vấn đề sức khỏe cần được quan tâm nghiêm túc, nhưng không nên trở thành lý do để trẻ bị phán xét hoặc kỳ thị.

Hướng dẫn mới của WHO nhấn mạnh chăm sóc dựa trên bằng chứng, phối hợp dinh dưỡng, vận động và thay đổi hành vi, đồng thời quan tâm đến sức khỏe tâm thần và hoàn cảnh của từng trẻ.

Bảo vệ sức khỏe trẻ em không chỉ là giúp trẻ kiểm soát cân nặng, mà còn là tạo điều kiện để mỗi trẻ được phát triển khỏe mạnh, tự tin và có chất lượng cuộc sống tốt hơn.

ThS. Nguyễn Thị Diễm Quỳnh

Tài liệu tham khảo

1.             World Health Organization. WHO issues first global guidelines on child and adolescent obesity. News release. 7 October 2026. Available from: https://www.who.int/news/item/07-10-2026-who-issues-first-global-guidelines-on-child-and-adolescent-obesity

2.             World Health Organization. WHO guidelines on the integrated management of obesity in children. WHO. Available from: https://www.who.int/news/item/07-10-2026-who-issues-first-global-guidelines-on-child-and-adolescent-obesity

3.               World Health Organization. WHO guidelines on the integrated management of obesity in adolescents. WHO. Available from: https://www.who.int/news/item/07-10-2026-who-issues-first-global-guidelines-on-child-and-adolescent-obesity