Cập nhật tình hình đến hết tháng 8/2026

Sốt xuất huyết Dengue tiếp tục là một trong những bệnh truyền nhiễm do muỗi truyền có ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe cộng đồng trên toàn thế giới. Mặc dù số ca mắc được ghi nhận trong 8 tháng đầu năm 2026 thấp hơn cùng kỳ hai năm trước, bệnh vẫn xuất hiện tại nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ. Đáng chú ý, biến đổi khí hậu, quá trình đô thị hóa nhanh chóng và sự lưu hành đồng thời của nhiều kiểu huyết thanh virus Dengue đang tạo ra những điều kiện thuận lợi cho sự lan truyền của virus, đồng thời làm gia tăng nguy cơ xuất hiện các trường hợp bệnh nặng.

1. Tình hình sốt xuất huyết Dengue trên toàn cầu

Theo báo cáo Global dengue update do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) công bố ngày 9/10/2026, tính từ tháng 1 đến hết tháng 8/2026, thế giới ghi nhận khoảng 2,2 triệu trường hợp mắc sốt xuất huyết và hơn 1.100 trường hợp tử vong tại 97 quốc gia, vùng lãnh thổ.

So với cùng kỳ, số ca mắc được báo cáo trong năm 2026 thấp hơn đáng kể so với hai năm trước. Cụ thể, đến hết tháng 8, WHO ghi nhận khoảng 12,7 triệu ca trong năm 2024 và 4,4 triệu ca trong năm 2025. Đây là mức thấp nhất kể từ khi hệ thống giám sát sốt xuất huyết gần thời gian thực của WHO được triển khai vào năm 2024.

Tuy nhiên, số liệu giảm không đồng nghĩa với nguy cơ dịch bệnh đã được kiểm soát hoàn toàn. Sốt xuất huyết vẫn lưu hành tại nhiều khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới; tình hình dịch có thể khác nhau đáng kể giữa các quốc gia, thậm chí giữa các địa phương trong cùng một quốc gia. Một số nơi vẫn ghi nhận số ca mắc tăng cao hoặc xuất hiện các đợt bùng phát theo mùa.

WHO hiện triển khai hệ thống giám sát sốt xuất huyết với dữ liệu báo cáo hằng tháng từ 185 quốc gia, vùng lãnh thổ và khu vực. Việc theo dõi gần thời gian thực giúp các cơ quan y tế nhận diện sớm xu hướng dịch, đánh giá sự thay đổi về mùa truyền bệnh và tăng cường khả năng ứng phó.

2. Biến đổi khí hậu: Yếu tố làm thay đổi điều kiện lan truyền virus Dengue

Biến đổi khí hậu đang trở thành một trong những yếu tố môi trường quan trọng ảnh hưởng đến sự phân bố và hoạt động của muỗi truyền bệnh sốt xuất huyết, chủ yếu là Aedes aegypti và Aedes albopictus.

Nhiệt độ, lượng mưa và độ ẩm có ảnh hưởng trực tiếp đến vòng đời, khả năng sinh sản, tuổi thọ và tập tính hút máu của muỗi. Khi nhiệt độ môi trường nằm trong khoảng thuận lợi, muỗi có thể phát triển nhanh hơn; đồng thời, quá trình nhân lên và phát triển của virus bên trong cơ thể muỗi cũng có thể được thúc đẩy, làm thay đổi thời gian muỗi có khả năng truyền virus cho người.

Lượng mưa tăng có thể tạo thêm các vật chứa nước tự nhiên và nhân tạo, hình thành nơi sinh sản cho muỗi. Ngược lại, tình trạng hạn hán kéo dài cũng có thể khiến người dân tích trữ nước trong các dụng cụ không được đậy kín, vô tình tạo điều kiện cho muỗi đẻ trứng.

Một hệ quả đáng quan tâm khác là sự thay đổi về phạm vi địa lý và mùa hoạt động của muỗi truyền bệnh. Những khu vực trước đây ít có điều kiện thuận lợi cho muỗi sinh sống có thể trở nên phù hợp hơn khi nhiệt độ và các điều kiện khí hậu thay đổi. Điều này làm tăng nguy cơ xuất hiện các ổ dịch tại những địa phương trước đây ít ghi nhận bệnh.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận rằng biến đổi khí hậu không phải nguyên nhân duy nhất quyết định sự bùng phát dịch. Tác động của khí hậu phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác như điều kiện vệ sinh môi trường, mật độ dân cư, khả năng kiểm soát véc-tơ, miễn dịch cộng đồng và sự lưu hành của virus.

3. Đô thị hóa nhanh: Môi trường thuận lợi cho muỗi truyền bệnh phát triển

Quá trình đô thị hóa và gia tăng dân số làm thay đổi đáng kể môi trường sống của con người, từ đó tác động đến nguy cơ lây truyền sốt xuất huyết.

Tại các khu vực đô thị đông dân, mật độ nhà ở cao, công trình xây dựng, hệ thống thoát nước chưa hoàn thiện và tình trạng tích tụ rác thải có thể tạo ra nhiều vị trí đọng nước. Những vật dụng quen thuộc như chai lọ, lốp xe cũ, chậu cây, xô chậu và bể chứa nước không được vệ sinh thường xuyên đều có thể trở thành nơi muỗi Aedes sinh sản.

Bên cạnh đó, việc di chuyển thường xuyên giữa các khu vực giúp virus có thể được đưa đến những nơi đang có quần thể muỗi truyền bệnh nhưng chưa ghi nhận nhiều ca mắc. Khi người nhiễm virus di chuyển đến khu vực mới và bị muỗi đốt, virus có thể tiếp tục được truyền sang những người khác.

Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Nature Communications năm 2023 đã phân tích dữ liệu sốt xuất huyết tại Việt Nam trong giai đoạn 1998–2020. Kết quả cho thấy nhiệt độ là yếu tố quan trọng định hình sự phân bố và diễn biến của bệnh. Các yếu tố về hạ tầng đô thị, điều kiện vệ sinh, nguồn cung cấp nước và sự di chuyển của con người cũng có liên quan đến nguy cơ mắc bệnh.

Đặc biệt, nghiên cứu cho thấy nguy cơ sốt xuất huyết không chỉ giới hạn ở các đô thị lớn. Những khu vực chuyển tiếp giữa đô thị và nông thôn, nơi hạ tầng và điều kiện sinh hoạt còn chưa đồng bộ, cũng có thể là môi trường thuận lợi cho bệnh xuất hiện và lan truyền.

Những kết quả này cho thấy kiểm soát sốt xuất huyết không thể chỉ tập trung vào phun hóa chất diệt muỗi khi dịch bùng phát. Cần kết hợp quy hoạch đô thị, cải thiện hệ thống cấp thoát nước, quản lý rác thải và duy trì các hoạt động loại bỏ nơi sinh sản của muỗi trong cộng đồng.

4. Sự lưu hành nhiều kiểu huyết thanh virus Dengue và nguy cơ bệnh nặng

Một đặc điểm quan trọng của virus Dengue là có bốn kiểu huyết thanh chính, gồm DENV-1, DENV-2, DENV-3 và DENV-4. Người từng mắc một kiểu huyết thanh thường có miễn dịch lâu dài đối với chính kiểu huyết thanh đó, nhưng không được bảo vệ hoàn toàn trước các kiểu huyết thanh còn lại.

Do đó, một người có thể mắc sốt xuất huyết nhiều lần trong đời nếu nhiễm các kiểu huyết thanh khác nhau.

Điểm đáng chú ý là lần nhiễm Dengue thứ hai do một kiểu huyết thanh khác có thể làm tăng nguy cơ diễn tiến thành sốt xuất huyết Dengue nặng. Một cơ chế được nghiên cứu rộng rãi để giải thích hiện tượng này là hiện tượng tăng cường nhiễm trùng phụ thuộc kháng thể (Antibody-Dependent Enhancement – ADE).

Theo cơ chế ADE, một số kháng thể hình thành sau lần nhiễm virus trước đó có thể gắn với virus Dengue thuộc kiểu huyết thanh khác nhưng không trung hòa virus hiệu quả. Thay vì ngăn chặn hoàn toàn virus, phức hợp virus – kháng thể trong một số điều kiện có thể tạo thuận lợi cho virus xâm nhập vào các tế bào miễn dịch mang thụ thể Fc, từ đó góp phần làm tăng mức độ nhiễm virus và nguy cơ bệnh nặng.

Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp tái nhiễm Dengue đều diễn tiến nặng. Mức độ nghiêm trọng còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm đặc điểm của virus, đáp ứng miễn dịch của người bệnh, tuổi và tình trạng sức khỏe nền.

Sự lưu hành đồng thời nhiều kiểu huyết thanh trong một khu vực đặt ra yêu cầu tăng cường giám sát virus học, theo dõi sự thay đổi của các kiểu huyết thanh theo thời gian và đánh giá nguy cơ bệnh nặng trong cộng đồng.

5. Việt Nam: Cần tiếp tục chủ động giám sát và kiểm soát dịch bệnh

Việt Nam nằm trong khu vực nhiệt đới gió mùa, có điều kiện khí hậu thuận lợi cho muỗi truyền bệnh phát triển. Quá trình đô thị hóa, biến động dân cư và sự thay đổi về môi trường sinh sống cũng tạo ra những thách thức trong công tác phòng, chống sốt xuất huyết.

Theo số liệu được Trung tâm Phòng ngừa và Kiểm soát bệnh tật châu Âu (ECDC) tổng hợp từ cập nhật của WHO khu vực Tây Thái Bình Dương, tính đến ngày 6/9/2026, Việt Nam ghi nhận 115.967 trường hợp mắc và 16 trường hợp tử vong. Số ca mắc tăng 41,7% so với cùng kỳ năm 2025. Khu vực phía Nam chiếm khoảng 73% tổng số ca mắc được báo cáo tại thời điểm này.

Những số liệu trên cho thấy sốt xuất huyết vẫn là vấn đề y tế công cộng cần được quan tâm tại Việt Nam, ngay cả khi xu hướng toàn cầu trong năm 2026 thấp hơn các năm trước. Việc theo dõi tình hình dịch tại từng địa phương có ý nghĩa quan trọng để chủ động bố trí nguồn lực y tế, phát hiện sớm ca bệnh và hạn chế các trường hợp diễn tiến nặng.

6. Chủ động phòng chống sốt xuất huyết: Trách nhiệm của mỗi cá nhân và cộng đồng

Hiện nay, kiểm soát muỗi truyền bệnh vẫn là biện pháp nền tảng trong phòng, chống sốt xuất huyết. Các hoạt động cần được duy trì thường xuyên, không chỉ thực hiện khi địa phương đã xuất hiện ổ dịch.

Mỗi gia đình cần chủ động:

• Đậy kín các dụng cụ chứa nước sinh hoạt; thường xuyên cọ rửa, thay nước và vệ sinh các vật dụng có khả năng đọng nước.
• Loại bỏ chai lọ, lốp xe cũ, vỏ hộp và các vật phế thải có thể tích tụ nước mưa.
• Thay nước bình hoa, vệ sinh khay nước, chậu cây và các khu vực ẩm thấp quanh nhà.
• Phối hợp với nhân viên y tế và chính quyền địa phương trong các chiến dịch kiểm tra, diệt lăng quăng/bọ gậy.
• Sử dụng các biện pháp tránh muỗi đốt như mặc quần áo dài tay, dùng chất xua muỗi phù hợp và lắp lưới chống muỗi ở cửa sổ, cửa ra vào.

Bên cạnh phòng bệnh, nhận biết sớm dấu hiệu cảnh báo có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế ngay khi có các biểu hiện như đau bụng nhiều, nôn ói liên tục, chảy máu chân răng hoặc mũi, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, lừ đừ, vật vã, tay chân lạnh hoặc khó thở. Đặc biệt, giai đoạn nguy hiểm của sốt xuất huyết thường xuất hiện vào khoảng ngày thứ 3–7 của bệnh và có thể trùng với thời điểm người bệnh bắt đầu giảm hoặc hết sốt.

Ở cấp độ cộng đồng, công tác phòng chống dịch cần được triển khai theo hướng phối hợp liên ngành, kết hợp giữa y tế, giáo dục, môi trường và chính quyền địa phương. Việc tăng cường giám sát dịch tễ, giám sát véc-tơ, theo dõi các kiểu huyết thanh virus và truyền thông nguy cơ sẽ góp phần nâng cao khả năng dự báo, phát hiện sớm và ứng phó với dịch bệnh.

Kết luận

Cập nhật của WHO đến hết tháng 8/2026 cho thấy sốt xuất huyết Dengue vẫn là thách thức y tế công cộng trên phạm vi toàn cầu, dù số ca mắc được báo cáo thấp hơn đáng kể so với cùng kỳ năm 2024 và 2025. Biến đổi khí hậu, đô thị hóa, sự di chuyển của con người và sự lưu hành nhiều kiểu huyết thanh virus là những yếu tố tương tác, góp phần làm thay đổi nguy cơ và phạm vi lan truyền bệnh.

Trong bối cảnh đó, phòng chống sốt xuất huyết cần chuyển từ cách tiếp cận ứng phó khi dịch bùng phát sang chiến lược chủ động, liên tục và dựa trên giám sát dịch tễ. Mỗi cá nhân, gia đình và cộng đồng đều có vai trò quan trọng trong việc loại bỏ nơi sinh sản của muỗi, phòng tránh muỗi đốt và phát hiện sớm các dấu hiệu cảnh báo. Đây là những hành động thiết thực góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng và giảm gánh nặng do sốt xuất huyết gây ra.

ThS. Nguyễn Thị Diễm Quỳnh

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. World Health Organization (WHO). (2026). Global dengue update. Weekly Epidemiological Record, 101(40), 285–289. Published 9 October 2026. https://www.who.int/westernpacific/publications/i/item/who-wer10140-285-289
2. European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC). (2026). Dengue – Multi-country (World) – Monitoring global outbreaks – Monthly update. 29 September 2026. https://www.ecdc.europa.eu/en/public-health-events/2017-eip-00005/2026-09-29
3. World Health Organization (WHO). (2025). Dengue and severe dengue. https://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue
4. Gibb, R., et al. (2023). Interactions between climate change, urban infrastructure and mobility are driving dengue emergence in Vietnam. Nature Communications, 14, 8179. https://doi.org/10.1038/s41467-023-43954-0
5. Semenza, J. C. (2026). Interacting climatic, environmental, biologic and socio-economic drivers of the global dengue expansion. Journal of Internal Medicine. Published online 20 October 2026. https://doi.org/10.1111/joim.70174