Sốt xuất huyết Dengue là bệnh truyền nhiễm cấp tính do vi rút Dengue gây ra, được truyền chủ yếu qua muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus. Bệnh lưu hành tại nhiều quốc gia thuộc khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới, trong đó có Việt Nam. Sốt xuất huyết thường có tính chất theo mùa và gia tăng rõ rệt trong những thời điểm thời tiết nóng ẩm, đặc biệt là mùa mưa – điều kiện thuận lợi cho muỗi truyền bệnh sinh sản và phát triển.

Tại Việt Nam, mùa mưa là thời điểm cần đặc biệt tăng cường các biện pháp phòng, chống sốt xuất huyết. Tuy nhiên, phòng bệnh không chỉ là trách nhiệm của ngành y tế mà cần sự tham gia chủ động của từng gia đình và toàn cộng đồng. Việc loại bỏ nơi sinh sản của muỗi, hạn chế muỗi đốt và phát hiện sớm người bệnh là những biện pháp quan trọng góp phần làm giảm nguy cơ bùng phát dịch.

1. Vì sao sốt xuất huyết thường gia tăng trong mùa mưa?

Muỗi Aedes truyền bệnh sốt xuất huyết thường sinh sản ở những dụng cụ hoặc vật chứa có nước đọng quanh nhà như lu, khạp, xô, chậu, lọ hoa, máng nước, lốp xe cũ, chai lọ, hộp nhựa và các vật dụng phế thải có khả năng chứa nước.

Trong mùa mưa, lượng nước đọng trong môi trường gia tăng, tạo thêm nhiều ổ sinh sản cho muỗi. Nhiệt độ và độ ẩm phù hợp cũng thúc đẩy quá trình phát triển của muỗi và làm gia tăng nguy cơ lây truyền vi rút Dengue.

Một điểm cần lưu ý là không phải chỉ những nơi có nước bẩn mới là nơi muỗi sinh sản. Muỗi Aedes có thể đẻ trứng ở những vật chứa một lượng nước rất nhỏ và tương đối sạch. Vì vậy, việc kiểm soát các dụng cụ chứa nước quanh nhà cần được thực hiện thường xuyên, đặc biệt sau những đợt mưa.

2. Loại bỏ nơi sinh sản của muỗi – biện pháp phòng bệnh quan trọng nhất

Kiểm soát véc tơ truyền bệnh là một trong những biện pháp nền tảng trong phòng, chống sốt xuất huyết. Mỗi gia đình nên chủ động thực hiện kiểm tra khu vực trong và xung quanh nhà ít nhất mỗi tuần.

Các dụng cụ chứa nước cần được đậy kín, thay nước, làm sạch hoặc loại bỏ tùy theo tình trạng sử dụng. Đối với lu, khạp, bể chứa nước, cần đậy kín để muỗi không tiếp cận và đẻ trứng. Các dụng cụ nhỏ như xô, chậu, bình hoa cần được cọ rửa thường xuyên, không để nước đọng kéo dài.

Đặc biệt cần chú ý những vật dụng thường bị bỏ quên như lốp xe cũ, lon, chai nhựa, hộp xốp, vỏ dừa, máng nước, khay hứng nước của chậu cây hoặc các vật phế thải ngoài sân. Sau mưa, cần kiểm tra và xử lý ngay những vị trí có khả năng đọng nước.

Đối với những khu vực không thể loại bỏ hoặc không thể đậy kín, có thể áp dụng các biện pháp kiểm soát phù hợp theo hướng dẫn của cơ quan y tế địa phương. Việc sử dụng hóa chất diệt muỗi hoặc các biện pháp diệt lăng quăng cần được thực hiện đúng hướng dẫn, tránh tự ý sử dụng hóa chất không rõ nguồn gốc.

3. Chủ động phòng tránh muỗi đốt

Muỗi Aedes có thể hoạt động và đốt người vào ban ngày, đặc biệt vào khoảng sáng sớm và chiều tối. Do đó, chỉ ngủ màn vào ban đêm là chưa đủ để phòng tránh muỗi truyền bệnh.

Người dân nên mặc quần áo dài tay, sử dụng màn khi ngủ, kể cả ban ngày, đặc biệt đối với trẻ nhỏ. Có thể sử dụng các sản phẩm xua muỗi phù hợp và thực hiện các biện pháp hạn chế muỗi vào nhà như sử dụng lưới chống muỗi hoặc đóng cửa ở những thời điểm muỗi hoạt động mạnh.

Đối với trẻ em, cần lựa chọn sản phẩm chống muỗi phù hợp với độ tuổi và sử dụng đúng hướng dẫn. Không nên bôi các sản phẩm xua muỗi lên vùng da bị tổn thương, mắt, miệng hoặc các vùng niêm mạc.

4. Nhận biết sớm các dấu hiệu nghi ngờ sốt xuất huyết

Sốt xuất huyết Dengue có biểu hiện lâm sàng đa dạng. Người bệnh thường khởi phát với sốt cao đột ngột, có thể kèm đau đầu, đau mỏi cơ khớp, đau hốc mắt, buồn nôn hoặc phát ban.

Điều đáng lưu ý là giai đoạn nguy hiểm có thể xuất hiện khi người bệnh bắt đầu giảm sốt, thường vào khoảng ngày thứ 3–7 của bệnh. Vì vậy, việc thấy nhiệt độ giảm không đồng nghĩa với việc bệnh đã khỏi và có thể chủ quan.

Người bệnh cần được theo dõi sát các dấu hiệu cảnh báo như đau bụng nhiều hoặc đau liên tục, nôn ói nhiều, lừ đừ hoặc vật vã, chảy máu bất thường, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, tay chân lạnh, khó thở, tiểu ít hoặc tình trạng mệt mỏi tăng lên. Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường, cần đưa người bệnh đến cơ sở y tế để được đánh giá và xử trí kịp thời.

Đặc biệt, trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người có bệnh nền cần được quan tâm và theo dõi cẩn thận hơn khi có biểu hiện nghi ngờ sốt xuất huyết.

5. Những lưu ý quan trọng khi chăm sóc người nghi mắc sốt xuất huyết

Khi nghi ngờ sốt xuất huyết, người bệnh cần được nghỉ ngơi và uống đủ nước theo khả năng dung nạp. Việc sử dụng thuốc hạ sốt cần tuân thủ hướng dẫn của nhân viên y tế.

Một lưu ý quan trọng là không tự ý sử dụng aspirin hoặc các thuốc chống viêm không steroid như ibuprofen khi chưa có chỉ định của bác sĩ, vì có thể làm tăng nguy cơ chảy máu trong bối cảnh sốt xuất huyết.

Bên cạnh đó, không nên tự ý truyền dịch tại nhà hoặc áp dụng các phương pháp điều trị chưa được chứng minh hiệu quả. Việc truyền dịch cần được cân nhắc dựa trên tình trạng lâm sàng và được thực hiện tại cơ sở y tế khi có chỉ định.

Người bệnh cũng cần tiếp tục tránh muỗi đốt trong thời gian mắc bệnh. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong phòng lây truyền: muỗi có thể hút máu người đang mang vi rút Dengue và sau đó truyền vi rút cho những người khác.

6. Phòng, chống sốt xuất huyết cần sự tham gia của cộng đồng

Sốt xuất huyết là bệnh có liên quan chặt chẽ đến môi trường sống và sự phát triển của véc tơ truyền bệnh. Vì vậy, chỉ xử lý muỗi trưởng thành khi dịch đã xảy ra là chưa đủ. Biện pháp bền vững nhất là chủ động loại bỏ nơi sinh sản của muỗi trước khi mật độ muỗi và số ca bệnh gia tăng.

Mỗi gia đình cần duy trì thói quen kiểm tra và xử lý các vật chứa nước ít nhất mỗi tuần, đặc biệt sau các đợt mưa lớn. Cộng đồng cần phối hợp với chính quyền và ngành y tế trong các chiến dịch vệ sinh môi trường, diệt lăng quăng và phòng, chống dịch.

Các trường học, cơ quan, khu dân cư và cơ sở sản xuất cũng cần chú ý kiểm tra những khu vực có nguy cơ đọng nước như sân, mái nhà, hệ thống thoát nước, chậu cây, kho chứa và khu vực để phế liệu.

Mùa mưa là thời điểm thuận lợi cho muỗi Aedes phát triển, làm gia tăng nguy cơ mắc và lây truyền sốt xuất huyết. Tuy nhiên, nguy cơ này có thể được giảm đáng kể nếu mỗi cá nhân, gia đình và cộng đồng chủ động thực hiện các biện pháp phòng bệnh.

Thông điệp quan trọng nhất trong phòng, chống sốt xuất huyết là: không để muỗi có nơi sinh sản, không để muỗi đốt và không chủ quan khi có dấu hiệu bệnh. Việc dành một khoảng thời gian ngắn mỗi tuần để kiểm tra, loại bỏ các vật chứa nước đọng quanh nhà có thể góp phần quan trọng trong việc bảo vệ sức khỏe gia đình và cộng đồng, đặc biệt trong mùa mưa.