Khi lựa chọn thực phẩm không chỉ phụ thuộc vào ý chí cá nhân

Khi nói đến một chế độ ăn lành mạnh, chúng ta thường nghĩ đến việc mỗi người nên lựa chọn nhiều rau quả, ăn đa dạng thực phẩm, hạn chế muối, đường và chất béo không lành mạnh.

Tuy nhiên, lựa chọn thực phẩm của một người không chỉ phụ thuộc vào kiến thức hay ý chí cá nhân. Môi trường thực phẩm – tức những gì chúng ta nhìn thấy, dễ mua, dễ tiếp cận và có khả năng chi trả mỗi ngày – cũng có thể ảnh hưởng đáng kể đến cách chúng ta ăn.

Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, người dân ngày càng dễ tiếp cận với thức ăn nhanh, đồ uống có đường, thực phẩm chế biến và các sản phẩm có hàm lượng cao muối, đường hoặc chất béo không lành mạnh. Đồng thời, các nền tảng giao đồ ăn trực tuyến và hình thức tiếp thị kỹ thuật số đang làm thay đổi cách người tiêu dùng tiếp cận thực phẩm.

WHO nhận định rằng môi trường thực phẩm đô thị có liên quan đến nhiều vấn đề sức khỏe cộng đồng, bao gồm các dạng suy dinh dưỡng, bệnh không lây nhiễm liên quan đến chế độ ăn và bệnh do thực phẩm.

Thực phẩm lành mạnh có phải lúc nào cũng là lựa chọn dễ dàng?

Một chế độ ăn lành mạnh cần bảo đảm sự đầy đủ, cân bằng, điều độ và đa dạng. Tuy nhiên, khả năng thực hiện những nguyên tắc này có thể khác nhau giữa các nhóm dân cư.

Ở một số khu vực đô thị, người dân có thể dễ dàng mua thức ăn nhanh hoặc đồ uống có đường nhưng lại khó tiếp cận thực phẩm tươi với giá phù hợp. Thu nhập, vị trí nơi ở, thời gian dành cho việc chuẩn bị bữa ăn và khả năng tiếp cận các cửa hàng thực phẩm đều có thể ảnh hưởng đến lựa chọn của người tiêu dùng.

Điều này cho thấy vấn đề dinh dưỡng không chỉ là câu chuyện của từng cá nhân mà còn liên quan đến môi trường kinh tế, xã hội và thực phẩm.

WHO nhấn mạnh rằng các yếu tố kinh tế - xã hội có thể tạo ra sự khác biệt về khả năng tiếp cận thực phẩm lành mạnh, từ đó góp phần làm gia tăng bất bình đẳng về sức khỏe.

Thực phẩm siêu chế biến và những thay đổi trong chế độ ăn

Một trong những thay đổi đáng chú ý của môi trường thực phẩm hiện đại là sự gia tăng của các loại thực phẩm chế biến cao và thực phẩm siêu chế biến.

Nhiều sản phẩm thuộc nhóm này có thể chứa lượng đáng kể đường tự do, natri hoặc chất béo không lành mạnh. Khi những sản phẩm này xuất hiện phổ biến, được quảng bá rộng rãi và thuận tiện trong sử dụng, chúng có thể trở thành một phần thường xuyên trong khẩu phần của người dân.

Tại Việt Nam, WHO cũng đang nhấn mạnh mối liên hệ giữa những thay đổi trong chế độ ăn và gánh nặng bệnh không lây nhiễm. Trong một bài phát biểu ngày 15/09/2026, WHO Việt Nam lưu ý đến xu hướng gia tăng tiêu thụ thực phẩm siêu chế biến, thức ăn nhanh và đồ uống có đường; đồng thời nhấn mạnh vai trò của các biện pháp phòng ngừa và truyền thông dinh dưỡng dựa trên bằng chứng.

Đồ uống có đường: một vấn đề đáng quan tâm

Đồ uống có đường là một ví dụ điển hình cho sự thay đổi của môi trường thực phẩm.

Một chai hoặc lon đồ uống có đường có thể được sử dụng nhanh chóng, dễ mua và thường xuất hiện trong nhiều hoạt động quảng bá. Tuy nhiên, lượng đường trong một khẩu phần có thể chiếm một phần đáng kể lượng đường tự do mà một người nên giới hạn trong ngày.

Trong một ví dụ được đưa ra tại hội thảo về dinh dưỡng và bệnh không lây nhiễm tháng 9/2026, một lon nước ngọt có đường 330 ml có thể chứa khoảng 10 thìa cà phê đường. WHO đồng thời nhấn mạnh rằng việc cung cấp thông tin dinh dưỡng rõ ràng, dễ hiểu có thể giúp người dân đưa ra lựa chọn phù hợp hơn.

Không chỉ cá nhân, thành phố cũng có thể góp phần tạo nên môi trường ăn uống lành mạnh

Theo WHO, cải thiện dinh dưỡng không nhất thiết chỉ bắt đầu từ việc yêu cầu mỗi cá nhân “ăn uống tốt hơn”.

Các chính sách ở cấp cộng đồng và địa phương có thể góp phần tạo ra môi trường thuận lợi hơn cho những lựa chọn lành mạnh.

Một số giải pháp được WHO đề cập gồm:

-         Cải thiện khả năng tiếp cận thực phẩm tươi và giàu dinh dưỡng

-         Xây dựng chính sách mua sắm và cung cấp thực phẩm lành mạnh trong các cơ quan, trường học và cơ sở công

-         Tăng cường ghi nhãn dinh dưỡng để người tiêu dùng dễ nhận biết thành phần của thực phẩm

-         Kiểm soát hoạt động tiếp thị các sản phẩm không lành mạnh, đặc biệt đối với trẻ em

-         Sử dụng quy hoạch đô thị và quy hoạch sử dụng đất để hỗ trợ khả năng tiếp cận thực phẩm lành mạnh

-         Tăng cường an toàn thực phẩm trong toàn bộ hệ thống cung ứng

-         Quan tâm đến tác động của các nền tảng giao đồ ăn và hình thức tiếp thị kỹ thuật số.

Từ “ăn gì?” đến “môi trường nào khiến chúng ta ăn như vậy?”

Một trong những thông điệp quan trọng của cách tiếp cận này là cần nhìn nhận dinh dưỡng ở phạm vi rộng hơn.

Thay vì chỉ đặt câu hỏi:

“Tại sao một người không ăn uống lành mạnh?”

có thể đặt thêm câu hỏi:

“Môi trường xung quanh người đó đang tạo điều kiện như thế nào cho việc lựa chọn thực phẩm?”

Cách tiếp cận này đặc biệt có ý nghĩa trong phòng ngừa các bệnh không lây nhiễm như béo phì, đái tháo đường, bệnh tim mạch và một số bệnh ung thư.

WHO xem việc xây dựng môi trường thực phẩm lành mạnh là một thành phần quan trọng trong các chiến lược nhằm cải thiện dinh dưỡng, giảm nguy cơ bệnh tật và thu hẹp bất bình đẳng sức khỏe.

Ý nghĩa đối với Việt Nam

Đối với Việt Nam, vấn đề này ngày càng có ý nghĩa khi quá trình đô thị hóa và thay đổi lối sống đang diễn ra nhanh chóng.

Bên cạnh việc nâng cao kiến thức dinh dưỡng cho người dân, cần tiếp tục quan tâm đến môi trường thực phẩm tại trường học, bệnh viện, nơi làm việc, khu dân cư và các không gian công cộng.

Đặc biệt, truyền thông dinh dưỡng dựa trên bằng chứng có thể giúp người dân hiểu đúng về thực phẩm và tránh những thông tin thiếu chính xác trên mạng xã hội.

WHO Việt Nam cũng đang nhấn mạnh vai trò của các chuyên gia, cán bộ y tế và những người có ảnh hưởng trong việc cung cấp thông tin dinh dưỡng chính xác, dễ hiểu và có cơ sở khoa học cho cộng đồng.

Thông điệp dành cho cộng đồng

Một chế độ ăn lành mạnh không chỉ được quyết định trên bàn ăn mà còn chịu ảnh hưởng bởi môi trường thực phẩm xung quanh chúng ta.

Khi thực phẩm lành mạnh trở nên dễ tiếp cận, an toàn, phù hợp túi tiền và được cung cấp cùng với thông tin rõ ràng, người dân sẽ có thêm điều kiện để thực hiện những lựa chọn tốt cho sức khỏe.

Vì vậy, xây dựng môi trường thực phẩm lành mạnh không chỉ là trách nhiệm của mỗi cá nhân mà cần sự phối hợp giữa ngành y tế, giáo dục, chính quyền địa phương, doanh nghiệp, cộng đồng và người tiêu dùng.

Nguồn tham khảo

1.      World Health Organization. Supporting healthy diets and safe foods in urban food environments. 1 July 2026.

2.      World Health Organization. Speech of Dr Angela Pratt at KOL Workshop on Nutrition and NCDs. 15 September 2026.

3.      World Health Organization. Nutrition – Health Topics. World Health Organization.