VACCINE NÃO MÔ CẦU: CHỦ ĐỘNG PHÒNG NGỪA BỆNH NHIỄM KHUẨN NGUY HIỂM, BẢO VỆ SỨC KHỎE TRẺ EM VÀ NGƯỜI LỚN
Bệnh
do não mô cầu là một bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, có thể tiến triển nhanh chóng
và gây ra những biến chứng nghiêm trọng như viêm màng não mủ, nhiễm khuẩn
huyết, sốc nhiễm khuẩn và suy đa cơ quan. Đáng lo ngại, bệnh có thể diễn tiến
tối cấp chỉ trong vài giờ, ngay cả ở những người trước đó khỏe mạnh. Tiêm
vaccine là một trong những biện pháp dự phòng quan trọng giúp giảm nguy cơ mắc
bệnh và hạn chế những hậu quả nghiêm trọng do vi khuẩn não mô cầu gây ra. Hiện nay, với sự phát triển của công
nghệ vaccine, nhiều loại vaccine phòng các nhóm huyết thanh não mô cầu đã được
đưa vào sử dụng, giúp mở rộng khả năng bảo vệ cho trẻ em, thanh thiếu niên và người
trưởng thành.
Vaccine
não mô cầu là chế phẩm sinh học giúp cơ thể tạo miễn dịch chủ động chống lại vi
khuẩn Neisseria meningitidis (não mô cầu), một loại vi khuẩn có khả năng
gây nhiễm khuẩn xâm lấn nghiêm trọng.
Vi
khuẩn não mô cầu được phân thành nhiều nhóm huyết thanh (serogroups) dựa trên
đặc điểm cấu trúc polysaccharide của vỏ vi khuẩn. Trong đó, các nhóm A, B, C, W
và Y là những nhóm có ý nghĩa dịch tễ học quan trọng và là mục tiêu của nhiều
chương trình tiêm chủng trên thế giới.
Vaccine não mô cầu hiện nay chủ yếu
được chia thành hai nhóm:
- Vaccine
MenACWY: Phòng ngừa bốn nhóm huyết thanh A, C, W và Y.
- Vaccine
MenB: Phòng ngừa bệnh do não mô cầu nhóm B.
Một
số vaccine MenABCWY phối hợp cả năm nhóm huyết thanh A, B, C, W và Y cũng đã
được cấp phép tại một số quốc gia. Việc
lựa chọn vaccine phụ thuộc vào độ tuổi, tình trạng sức khỏe, nguy cơ phơi
nhiễm, tình hình dịch tễ và sản phẩm được cấp phép sử dụng.
Não
mô cầu là vi khuẩn có thể cư trú tại vùng hầu họng của người khỏe mạnh mà không
gây triệu chứng. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, vi khuẩn có thể xâm nhập
vào máu hoặc hệ thần kinh trung ương, gây bệnh xâm lấn nguy hiểm.
Hai
thể bệnh nghiêm trọng thường gặp là viêm màng não do não mô cầu và nhiễm khuẩn
huyết do não mô cầu.
Bệnh
có thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng:
- Viêm màng não mủ, có thể dẫn
đến tổn thương thần kinh lâu dài.
- Nhiễm khuẩn huyết, sốc nhiễm
khuẩn và suy đa cơ quan.
- Hoại tử da, mô mềm, thậm chí
phải cắt cụt chi trong trường hợp nặng.
- Điếc, co giật, tổn thương não
và các di chứng thần kinh.
- Tử vong nếu không được phát
hiện và điều trị kịp thời.
Theo
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), bệnh viêm màng não do vi khuẩn có thể gây tử vong
nhanh chóng và để lại di chứng lâu dài ở một tỷ lệ đáng kể những người sống
sót. Vì vậy, dự phòng bằng vaccine có vai trò đặc biệt quan trọng.
Các
loại vaccine não mô cầu hiện nay:
1.
Vaccine não mô cầu nhóm A, C, W, Y (MenACWY)
Vaccine MenACWY giúp tạo miễn dịch
chống lại bốn nhóm huyết thanh não mô cầu A, C, W và Y.
Đây là vaccine liên hợp, trong đó kháng
nguyên polysaccharide vỏ vi khuẩn được gắn với protein mang nhằm tăng cường đáp
ứng miễn dịch, đặc biệt ở trẻ nhỏ, đồng thời tạo trí nhớ miễn dịch.
Một số vaccine MenACWY được sử dụng
tại Việt Nam gồm:
- Menactra.
- MenQuadfi.
- Nimenrix.
Các sản phẩm có thể khác nhau về độ
tuổi được chỉ định, thành phần protein mang và lịch tiêm. Do đó, cần tuân thủ
hướng dẫn sử dụng của từng vaccine.
2.
Vaccine não mô cầu nhóm B (MenB)
Vaccine MenB được phát triển nhằm
phòng ngừa bệnh do não mô cầu nhóm B gây ra.
Khác với vaccine MenACWY, vaccine
MenB sử dụng các kháng nguyên protein đặc hiệu của vi khuẩn hoặc các thành phần
màng ngoài của vi khuẩn để kích thích hệ miễn dịch tạo kháng thể bảo vệ.
Một số vaccine MenB được sử dụng tại
Việt Nam gồm:
- Bexsero: vaccine sử dụng nhiều
thành phần kháng nguyên protein tái tổ hợp và túi màng ngoài của vi khuẩn.
- VA-Mengoc-BC: vaccine phòng não
mô cầu nhóm B và C, sử dụng công nghệ dựa trên các thành phần màng ngoài
của vi khuẩn.
Các vaccine này không hoàn toàn
tương đương nhau về thành phần kháng nguyên, độ tuổi chỉ định và lịch tiêm. Vì
vậy, không nên tự ý thay thế hoặc phối hợp các sản phẩm trong cùng một liệu
trình nếu chưa có tư vấn chuyên môn.
3.
Vaccine não mô cầu phối hợp MenABCWY
Một số quốc gia đã triển khai
vaccine phối hợp MenABCWY, có khả năng tạo miễn dịch chống lại năm nhóm huyết
thanh A, B, C, W và Y.
Đây là hướng phát triển giúp mở rộng
phạm vi bảo vệ trong một sản phẩm vaccine. Tuy nhiên, khả năng tiếp cận và chỉ
định sử dụng phụ thuộc vào tình trạng cấp phép tại từng quốc gia.
Vaccine
não mô cầu giúp hệ miễn dịch nhận diện các kháng nguyên đặc hiệu của vi khuẩn
và sản xuất kháng thể có khả năng gắn kết, trung hòa hoặc hỗ trợ tiêu diệt vi
khuẩn.
Hiệu quả bảo vệ phụ thuộc vào loại
vaccine, nhóm huyết thanh, độ tuổi, tình trạng miễn dịch và thời gian kể từ khi
tiêm chủng.
Các nghiên cứu cho thấy: Vaccine MenACWY tạo đáp ứng kháng
thể bảo vệ đối với bốn nhóm huyết thanh A, C, W và Y; Vaccine MenB giúp phòng ngừa một số
chủng não mô cầu nhóm B có kháng nguyên tương ứng với vaccine; Vaccine liên hợp có ưu điểm tạo trí
nhớ miễn dịch và có tiềm năng giảm tình trạng mang vi khuẩn ở vùng hầu họng đối
với một số nhóm huyết thanh. Tuy
nhiên, vaccine không bảo vệ tuyệt đối trước tất cả các chủng não mô cầu. Đặc
biệt, hiệu quả bảo vệ của vaccine MenB phụ thuộc vào mức độ tương đồng giữa các
kháng nguyên vaccine và các chủng vi khuẩn đang lưu hành. Một điểm quan trọng là vaccine
MenACWY không thay thế vaccine MenB và ngược lại. Việc sử dụng cả hai nhóm
vaccine có thể cần thiết nếu mục tiêu là mở rộng bảo vệ trước các nhóm huyết
thanh A, B, C, W và Y.
Bệnh
do não mô cầu có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi. Tuy nhiên, một số nhóm có nguy cơ
mắc bệnh cao hơn hoặc có nguy cơ phơi nhiễm đáng kể.
Trẻ
nhỏ và trẻ sơ sinh: Đây là nhóm cần được quan tâm do hệ
miễn dịch chưa hoàn thiện và nguy cơ mắc bệnh xâm lấn trong những năm đầu đời.
Trẻ
em và thanh thiếu niên: Đặc biệt là những trẻ sống trong
môi trường tập thể, trường nội trú hoặc thường xuyên tiếp xúc gần với nhiều
người.
Sinh
viên và người sống trong ký túc xá: Môi trường sinh hoạt tập trung,
dùng chung không gian sống và tiếp xúc gần có thể làm tăng nguy cơ lây truyền
vi khuẩn.
Người
có tình trạng suy giảm miễn dịch: Đặc biệt là người không có lách
hoặc suy giảm chức năng lách, người thiếu hụt bổ thể hoặc đang sử dụng thuốc ức
chế bổ thể.
Người
có nguy cơ phơi nhiễm nghề nghiệp: Nhân viên phòng xét nghiệm thường
xuyên tiếp xúc với mẫu bệnh phẩm chứa vi khuẩn não mô cầu.
Người
đi du lịch hoặc đến vùng có dịch: Đặc biệt là người hành hương đến
các khu vực có yêu cầu tiêm chủng hoặc có nguy cơ lưu hành bệnh cao.
Việc chỉ định vaccine cần căn cứ vào
nhóm huyết thanh lưu hành, độ tuổi và các yếu tố nguy cơ cụ thể.
Lịch
tiêm vaccine não mô cầu phụ thuộc vào loại vaccine và độ tuổi bắt đầu tiêm.
Tại Việt Nam, một số sản phẩm
vaccine có các chỉ định độ tuổi khác nhau:
|
Vaccine |
Nhóm huyết
thanh phòng ngừa |
Độ tuổi
chỉ định tham khảo |
|
Bexsero |
B |
Từ 2 tháng tuổi |
|
VA-Mengoc-BC |
B và C |
Từ 6 tháng tuổi |
|
Menactra |
A, C, W, Y |
Từ 9 tháng tuổi |
|
MenQuadfi |
A, C, W, Y |
Từ 6 tuần tuổi |
|
Nimenrix |
A, C, W, Y |
Từ 6 tuần tuổi |
Lịch tiêm cụ thể được xây dựng theo từng
sản phẩm. Ví dụ, vaccine MenACWY có thể cần một hoặc nhiều liều tùy theo tuổi
bắt đầu tiêm; vaccine MenB cũng thường cần nhiều liều để hoàn thành
liệu trình. Đặc biệt, đối với trẻ nhỏ, khoảng
cách giữa các mũi tiêm và thời điểm tiêm nhắc lại cần được tuân thủ theo đúng
hướng dẫn của nhà sản xuất và chỉ định được phê duyệt.
Các
vaccine não mô cầu đã được nghiên cứu và đánh giá về tính an toàn, hiệu quả
thông qua các thử nghiệm lâm sàng và chương trình giám sát sau lưu hành.
Phần lớn phản ứng sau tiêm thường
nhẹ và thoáng qua, bao gồm:
- Đau, đỏ hoặc sưng tại vị trí
tiêm.
- Sốt nhẹ hoặc sốt vừa.
- Đau đầu.
- Mệt mỏi.
- Đau cơ và đau khớp.
- Trẻ nhỏ có thể quấy khóc, buồn
ngủ hoặc giảm cảm giác thèm ăn.
Các
phản ứng này thường tự hồi phục sau một vài ngày. Phản ứng dị ứng nghiêm trọng như phản vệ rất hiếm gặp nhưng
vẫn có thể xảy ra. Vì vậy, người được tiêm cần được khám sàng lọc và theo dõi
sau tiêm theo quy định. Đối
với vaccine MenB, một số sản phẩm có thể gây sốt và phản ứng tại chỗ tương đối
thường gặp, đặc biệt ở trẻ nhỏ. Phụ huynh nên trao đổi với bác sĩ về cách theo
dõi và xử trí phản ứng sau tiêm.
Lưu ý trước và sau khi tiêm vaccine
não mô cầu
Trước khi tiêm:
- Thông báo cho bác sĩ về tiền sử
dị ứng, đặc biệt là phản ứng nghiêm trọng với vaccine hoặc thành phần
vaccine.
- Cung cấp thông tin về các bệnh
lý đang mắc và thuốc đang sử dụng.
- Thông báo nếu trẻ đang sốt hoặc
mắc bệnh cấp tính.
- Mang theo sổ tiêm chủng để nhân
viên y tế kiểm tra lịch tiêm trước đó.
Sau khi tiêm:
- Theo dõi tại cơ sở tiêm chủng
theo thời gian quy định.
- Theo dõi tình trạng sức khỏe
tại nhà, đặc biệt trong 24–48 giờ đầu.
- Chăm sóc và cho trẻ uống đủ
nước, nghỉ ngơi phù hợp.
- Theo dõi phản ứng tại vị trí
tiêm và tình trạng sốt.
- Đưa người được tiêm đến cơ sở y
tế nếu xuất hiện dấu hiệu bất thường như khó thở, phù mặt, tím tái, lừ đừ
hoặc co giật.
TÀI
LIỆU THAM KHẢO
- World Health Organization.
Meningitis. WHO. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/meningitis
- World Health Organization.
Meningococcal vaccines: WHO position paper. Weekly Epidemiological
Record. 2024;99(1–10).
- World Health Organization.
Defeating meningitis by 2030: A global road map. Geneva: WHO; 2021.
- Centers for Disease Control and
Prevention. Meningococcal Vaccine Recommendations. https://www.cdc.gov/meningococcal/hcp/vaccine-recommendations/
- Centers for Disease Control and
Prevention. Clinical Guidance for Meningococcal Disease. https://www.cdc.gov/meningococcal/hcp/clinical-guidance/
- Harrison LH, Trotter CL, Ramsay
ME. Global epidemiology of meningococcal disease. Vaccine. 2009;27
Suppl 2–B63.
- Cohn AC, MacNeil JR, Harrison
LH, et al. Changes in Neisseria meningitidis disease epidemiology in the
United States, 1998–2007: implications for prevention of meningococcal
disease. Clinical Infectious Diseases. 2010;50(2):184–191.
- Hội Y học Dự phòng Việt Nam. Dự
phòng bệnh do não mô cầu ở Việt Nam. Tài liệu chuyên môn về bệnh học
và vaccine não mô cầu.
- HÔI MIỆNG - MỘT SỐ CẬP NHẬT MỚI TRONG CHẨN ĐOÁN VÀ ĐIỀU TRỊ
- SỐT XUẤT HUYẾT DENGUE TRÊN TOÀN CẦU: BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU, ĐÔ THỊ HÓA VÀ SỰ LƯU HÀNH NHIỀU KIỂU HUYẾT THANH ĐANG LÀM GIA TĂNG THÁCH THỨC Y TẾ CỘNG ĐỒNG
- SỐT XUẤT HUYẾT DENGUE TRÊN TOÀN CẦU: BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU, ĐÔ THỊ HÓA VÀ SỰ LƯU HÀNH NHIỀU KIỂU HUYẾT THANH ĐANG LÀM GIA TĂNG THÁCH THỨC Y TẾ CỘNG ĐỒNG
- Viêm da mủ hoại thư điển hình
- PHẪU THUẬT NỘI SOI ĐIỀU TRỊ U CUỘN NHĨ TẠI BỆNH VIỆN TAI MŨI HỌNG CẦN THƠ NĂM 2021